🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:00:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वक्षण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वक्षण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वक्षण

अर्थ: क्रोध करना, बटोरना, ढेर करना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: रोषे सङ्घाते च

अंग्रेज़ी: to be angry,to collect, to gather

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वक्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वक्ष् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वक्षण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्षणम्वक्षणेवक्षणानि
द्वितीयावक्षणम्वक्षणेवक्षणानि
तृतीयावक्षणेनवक्षणाभ्याम्वक्षणैः
चतुर्थीवक्षणायवक्षणाभ्याम्वक्षणेभ्यः
पञ्चमीवक्षणात् / वक्षणाद्वक्षणाभ्याम्वक्षणेभ्यः
षष्ठीवक्षणस्यवक्षणयोःवक्षणानाम्
सप्तमीवक्षणेवक्षणयोःवक्षणेषु
सम्बोधनहे वक्षणहे वक्षणेहे वक्षणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: क्रोध करना, बटोरना, ढेर करना (रोषे सङ्घाते च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवक्षतिवक्षतःवक्षन्ति
मध्यमवक्षसिवक्षथःवक्षथ
उत्तमवक्षामिवक्षावःवक्षामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वक्षति · लिट्: ववक्ष · लुट्: वक्षिता · लृट्: वक्षिष्यति · लोट्: वक्षतात् · लङ्: अवक्षत् · विधिलिङ्: वक्षेत् · आशीर्लिङ्: वक्ष्यात् · लुङ्: अवक्षीत् · लृङ्: अवक्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वक्षण · ण्वुल्: वक्षकः · तृच्: वक्षिता · ण्यत्: वक्ष्यः · तव्य: वक्षितव्यः · अनीयर्: वक्षणीयः · क्त: वक्षितः · क्तवतु: वक्षितवान् · शतृ: वक्षन् · स्य-शतृ: वक्षिष्यन् · क्त्वा: वक्षित्वा · ल्यप्: प्रवक्ष्य · तुमुन्: वक्षितुम् · णमुल्: वक्षम् · घञ्: वक्षः · क्तिन्: वष्टि · क्वसु: ववक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वक्षण
वक्षण
vakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छाती । सीना ।
२. शक्ति वा स्फूर्तिदायक पदार्थ ।
३. अग्नि । पावक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वक्षण mf(ई)n. strengthening, refreshing, invigorating, RV. x, 64, 9 (cf. वि- and वीर-व्˚)
वक्षण n. refreshment, invigoration, ib. vi, 23, 6
the breast, L. (cf. वक्षस्)
2. वक्षण m. (√ वह्), prob. ‘rushing along’, N. of Agni (see next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (911,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वक्षणं 1 The breast. --2 Refreshment. --3 Fire. --f. pl. 1 The stomach or abdomen. --2 The sides; flank. --3 The bed of a river. --4 A river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वक्षणं, क्ली, (वक्षत्यनेनेति । वक्षरोषसंहत्योः + ल्युट् ।) वक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (बाहके, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ६ । २३ । ६ । “क्रियास्म वक्षणानि यज्ञैः ।” “वक्षणानि वाहकानि स्तोत्राणि क्रियास्म करवाम ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-243-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वक्षणवक्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वक्ष् + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वक्षण 📚 ➤ क्रोध करना, बटोरना, ढेर करना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: रोषे सङ्घाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वक्षण 📚छाती । सीना🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वक्षण: वक्ष् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें