🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वटकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वटकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वटकः

अर्थ: बाटी, एक प्रकार की रोटी

व्युत्पत्ति: वट + कन्, वट् + क्वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वटक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वटक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावटकःवटकौवटकाः
द्वितीयावटकम्वटकौवटकान्
तृतीयावटकेनवटकाभ्याम्वटकैः
चतुर्थीवटकायवटकाभ्याम्वटकेभ्यः
पञ्चमीवटकात् / वटकाद्वटकाभ्याम्वटकेभ्यः
षष्ठीवटकस्यवटकयोःवटकानाम्
सप्तमीवटकेवटकयोःवटकेषु
सम्बोधनहे वटकहे वटकौहे वटकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वटक
वटक
vaṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वटक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ी टिकिया या गोला । बट्टा ।
२. बड़ा । पकौड़ा ।
३. एक तौल जो आठ माशे की होती है और सोना तौलने के काम में आती थी । इसे क्षुद्रम, प्रक्षण और कोक भी कहते थे । यह
१०. गुजा या शोण के बराबर कही गई है,— १० गुंजा =१ माशा, ४ माशा=१ शोण, २ शोण=१ वटक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वटक m. n. a small lump or round mass, ball, globule, pill, round cake made of pulse fried in oil or butter, Vas.; Suśr.
वटक m. a particular weight (= 8 Māshas or 2 Śaṇas), ŚārṅgS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (914,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वटकः 1 A kind of cake. --2 A small lump, ball, globule, pill.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0940-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वटक पु० वट--क्वुन् । पिष्टकभेदे (वडा) भावप्र० कृतान्नशब्दे २१८२ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4843,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वटकः, पुं, (वट एव । स्वार्थे कन् ।) पिष्टक- विशेषः । इत्यमरभरतौ ॥ वडा इति भाषा । अस्य गुणौ । विदाहित्वम् । तृष्णाकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “माषाणां पिष्टिकां युक्तां लवणार्द्रकहिङ्गुभिः । कृत्वा विदध्याद्वटकांस्तांस्तैलेषु पचेच्छनैः ॥ विशुष्का वटका बल्या बृंहणा वीर्य्यवर्द्धनाः । वातामयहरा रुच्या विशेषादर्दितापहाः ॥ विबन्धभेदिनः श्लेष्मकारिणोऽत्यग्निपूजिताः । संचूर्ण्य निक्षिपेत्तक्रे भृष्टं जीरकहिङ्गु च ॥ लवणं तत्र वटकान् सकलानपि मज्जयेत् । शुक्रलस्तत्र वटको बलकृद्रोचनो गुरुः ॥ विबन्धकृद्विदाही च श्लेष्मलः पवनापहः । राज्यक्तयातिरोचिन्या पाचन्या तांस्तु भक्षयेत् ॥ तत्प्रकारा यथा । कदलसुमनमाषक्षोदसत्सीरिशस्यै- र्म्मरिचसुघनदुग्धैः सच्चतुर्ज्जातचन्द्रैः । कृत इह घृतपक्वो यः पतेत् खण्डपाके वटकममृतकेलिं सा व्यधात्तं प्रियेष्टम् ॥ १ ॥ सामिक्षैः शालिचूर्णैर्दधिमरिचसितानारिकेला- र्द्रशस्यै- र्जात्येलासल्लवङ्गामृतकदलफलैः फेणितैः पिष्टमुद्गैः । सृष्टः पक्वो घृते यः प्रपतति समधौ दुग्धपूरे प्रगाढे सेन्दौ कर्पूरकेलिं तमिह मुवटकं सा व्यधात् स्वप्रियेष्टम् ॥ २ ॥ ग्रन्थिवद्बटिकालिस्तैर्द्रव्यैः सृष्टा तु या पतेत् । पञ्चामृते व्यधात्तां सा पीयूषग्रन्थिपालिकाम् ॥ ३ सक्षीरसारशशितण्डूलनारिकेल- जातीलवङ्गमरिचैः ससितैः सुपिष्टैः । रम्भैलया च घृतभावनया भवेद्या सा तामनङ्गगुटिकां विदधे प्रियेष्टाम् ॥ ४ ॥ कदलमरिचदुग्धैः खण्डगोधूमपक्व- प्रकटितवटकोऽयं भूरिजातीफलाढ्यः । नवविधुमधुमध्ये यो विलासं विधत्ते रचित इह तयासौ सीधुपूर्व्वो विलासः ॥ ५ ॥ लवङ्गैलेन्द्वमरिचैः संयुतैः शर्कराचयैः । चक्रे गङ्गाजलाख्यानि लड्डुकान्यपराणि च ॥ ६ तैस्तैर्युतैः क्षीरसारैस्तथा लाङ्गलिशस्यकैः । अन्यान्यप्याज्यसंभृष्टैः सा रसैः सरपूपिका ॥” ७ इति रघुनाथभट्टकृते गोविन्दलीलामृते १९ सर्गः ॥ * ॥ अथाम्लिकावटकः । “अम्लिकां स्वेदयित्वा तु जलेन सह मर्द्दयेत् । तन्नीरे कृतसंस्कारे वटकान् मज्जयेज्जनः ॥ अम्लिकावटकास्ते तु रुच्या वह्निप्रदीपनाः । वटकस्य गुणेः पूर्व्वैरेतेऽपि च समन्विताः ॥ * ॥ अथ तक्रवटकः । मुद्गानां वटकास्तक्रे मज्जिता लघवो हिमाः । संस्कारजप्रभावेण त्रिदोषशमना हिताः ॥ * ॥ अथ माषवटकः । माषाणां पिष्टिका हिङ्गुलवणार्द्रकसंस्कृताः । [] तया विरचिता वस्त्रे वटिकाः साधु शोषिताः ॥ तालितास्तप्ततैले ता अथवा सुप्रलेहिताः । वटकस्य गुणैर्युक्ता ज्ञातव्या रुचिदा भृशम् ॥ * अथ कुष्माण्डवटिः । कुष्माण्डकवटी ज्ञेया पूर्व्वोक्तवटिकागुणा । विशेषात् पित्तरक्तघ्नी लघ्वी च कथिता बुधैः ॥ अथ मुद्गवटिका । मुद्गानां वटिका तद्वद्द्रविता साधिता तथा । पथ्या रुच्या ततो लघ्वी मुद्गसूपगुणा स्मृता ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ (वटी । वडि इति भाषा ॥ यथा, -- “वटका अथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी । मोदको वटिका पिण्डी गुडोवर्त्तिस्तथोच्यते ॥ लेहवत् साध्यते वह्रौ गुडो वा शर्कराथवा । गुग्गुलुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्म्मिता वटी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥ यथा च । “मण्डूरं चूर्णयेच्छुद्धं गोमूत्रेऽष्टगुणे क्षिपेत् । पक्त्वा च वटकं कृत्वा दद्यात्तक्रानुपानतः ॥” इति शार्ङ्गधरे मध्यखण्डे सप्तमेऽध्याये मण्डूर वटके ॥ * ॥) अष्टमाषकपरिमाणम् । यथा, -- “दशगुञ्जास्तु माषः स्यात् शाणो माषचतुष्टयम् । द्वौ शाणौ वटकः कोणस्तोलको द्रङ्खणश्च सः ॥” इति शब्दमाला ॥ (तथा च । “माषेश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते । टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोल उच्यते । क्षुद्रको वटकश्चैव द्रङ्क्षणः स निगद्यते ॥” इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये ॥)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वटकःवटक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वट + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वटकः 📚 ➤ बाटी, एक प्रकार की रोटी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वटक 📚बड़ी टिकिया या गोला । बट्टा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वटकः: वट + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें