🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:49:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वडवानल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वडवानल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वडवानल

अर्थ: समुद्र के भीतर रहने वाली आग

संस्कृत: बडवाग्निः · पर्याय: और्व, वाडव, पाताल

व्युत्पत्ति: वडवा-अनलः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वडवानल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वडवानल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावडवानलःवडवानलौवडवानलाः
द्वितीयावडवानलम्वडवानलौवडवानलान्
तृतीयावडवानलेनवडवानलाभ्याम्वडवानलैः
चतुर्थीवडवानलायवडवानलाभ्याम्वडवानलेभ्यः
पञ्चमीवडवानलात् / वडवानलाद्वडवानलाभ्याम्वडवानलेभ्यः
षष्ठीवडवानलस्यवडवानलयोःवडवानलानाम्
सप्तमीवडवानलेवडवानलयोःवडवानलेषु
सम्बोधनहे वडवानलहे वडवानलौहे वडवानलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वडवानल
वडवानल
vaḍavānala
🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समुद्र की अग्नि के नाम (1.1.68) और्व · वाडव
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)डवानलः, पुं, (बडवाया अनलः ।) बडवाग्निः । तत्पर्य्यायः । सलिलेन्धनः २ बडवामुखः ३ काक- ध्वजः ४ बाणिजः ५ स्कन्दाग्निः ६ तृणधुक् ७ काष्ठधुक् ८ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ और्व्वः ९ बाडवः १० । इत्यमरः । १ । १ । ५९ ॥ उर्व्वस्य ऋषेरपत्यम् और्व्वः ष्णः । बडवायां विद्यमानो बाडवः ष्णः । बडवाया अनलो बडवानलः । आधाराधेयभावसम्बन्धः । पुरा किल उर्व्वेण मुनिना अयोनिजं पुत्त्रमिच्छता वक्षो मथितं तत्र ज्वालामयः पुरुषो जातः स च समुद्रे बडवामुखे अवस्थापितः । इति पौराणिकाः ॥ इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ तस्य विवरणं यथा, -- “और्व्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने । ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य व्रतधारिणम् ॥ तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली ह्यनिन्दनः । जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्त्रोऽग्निः समपद्यत ॥ और्व्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्व्वो नामान्तको- ऽनलः । दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीन् जज्ञे परमकोपनः ॥ [] उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरन्दीनया गिरा । क्षुधा मे वाधते तात ! जगद्भक्षे त्यजस्व माम् ॥ त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश । निर्दहन् सर्व्वभूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः ॥ एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिमौर्व्वं समागतः । उवाच वार्य्यतां पुत्त्रो जगतस्त्वं दयां कुरु ॥ अस्यापत्यस्य ते विप्र ! करिष्ये स्थानमुत्तमम् । तथ्यमेतन्मंम वचः शृणु त्वं वदतांवर ! ॥ और्व्व उषाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मेऽद्य भगवान् शिशोः । मतिमेतान्ददातीह परमानुग्रहाय वै ॥ प्रभातकाले संप्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे । भगवंस्तर्पितः पुत्त्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम् ॥ कुत्र वास्य निवासः स्याद्भोजनन्तु किमात्मकम् । विधास्यतीह भगवान् वीर्य्यतुल्यं महौजसः ॥ ब्रह्मोवाच । बडवामुखेऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति । मम योनिर्जलं विप्र ! तत्र मे तोयदं मुखम् ॥ अत्राहमासे नियतं पिबन् वारिमयं हविः । तद्धविस्तव पुत्त्रस्य विसृजन्नानयंश्च तम् ॥ ततो युगान्ते भूतानां मेघवाहञ्च पुत्त्रक ! । सहितौ विचरिष्यावो निष्पुराणकराविह ॥ एषोऽग्निरन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः । दहनः सर्व्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम् ॥ एवमस्त्विति तं सोऽग्निः संवृतज्वालमण्डलः । प्रविवेशार्णवमुखं विप्रनष्टान्तरप्रभम् ॥” इति मात्स्ये १५० अध्यायः ॥ (मदनदहनाय हरनेत्रसमुद्भूतोऽग्निरपि बडवा- नलः । अस्य प्रमाणादिकं बडवाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) लङ्काया दक्षिणे पृथिव्याश्चतुर्थभागरूपस्थान- विशेषः । इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ (वटि- कौषधविशेषः । यथा, -- “शुद्धताम्रस्य भागैकं मरिचस्य तथैव च । विषं तत्तु ल्यकं दद्यात् तत्सर्व्वं श्लक्ष्णचूर्णितम् ॥ लाङ्गलीरससंयुक्तं तत्सर्व्वं पुटके पचेत् । रक्तिकाद्वितयं वापि त्रितयं वा प्रकल्पते ॥ दोषे व्योषसमायुक्तस्त्रिदोषशमनो भवेत् । भक्षयेत् पवने चोग्रे बडवानलसंज्ञितम् ॥ इति बडवानलो रसः ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-389-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वडवानलवडवानल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वडवानल 📚 ➤ समुद्र के भीतर रहने वाली आग
संस्कृत: बडवाग्निः · पर्याय: और्व, वाडव, पाताल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वडवानल 📚(व)डवानलः, पुं, (बडवाया अनलः ।) बडवाग्निः । तत्पर्य्यायः । सलिलेन्धनः …🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वडवानल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वडवानल = वडवा + अनल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें