🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वत

अर्थ: याचना करना, मांगना

संस्कृत: याचने

अंग्रेज़ी: to act,to beg,to request,to seek

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वन् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. अव्ययम्
  3. वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वन् + क्त
  4. वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वन् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वन् (तनादिगण) · अर्थ: याचना करना, मांगना (याचने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवत / अवनिष्टअवनिषाताम्अवनिषत
मध्यमअवथाः / अवनिष्ठाःअवनिषाथाम्अवनिध्वम्
उत्तमअवनिषिअवनिष्वहिअवनिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वनोति · लट् (आत्मने.): वनुते · लिट्: ववान · लिट् (आत्मने.): ववने · लुट्: वनिता · लुट् (आत्मने.): वनिता · लृट्: वनिष्यति · लृट् (आत्मने.): वनिष्यते · लोट्: वनुतात् · लोट् (आत्मने.): वनुताम् · लङ्: अवनोत् · लङ् (आत्मने.): अवनुत · विधिलिङ्: वनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): वन्वीत · आशीर्लिङ्: वन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वनिषीष्ट · लुङ्: अवनीत् · लुङ् (आत्मने.): अवत · लृङ्: अवनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वनन · ण्वुल्: वानकः · तृच्: वनिता · ण्यत्: वान्यः · तव्य: वनितव्यः · अनीयर्: वननीयः · क्त: वतः · क्तवतु: वतवान् · शतृ: वन्वन् · स्य-शतृ: वनिष्यन् · शानच्: वन्वानः · क्त्वा: वत्वा · ल्यप्: प्रवत्य · तुमुन्: वनितुम् · णमुल्: वानम् · घञ्: वानः · क्तिन्: वति · क्वसु: ववन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वन्
वन्
van
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
दव/दाव (3.3.217) जंगल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वन् cl. 1. P. (Dhātup. xiii, 19; 20; xix, 42) वनति (Ved. also ˚ते, and वनति); cl. 8. P. Ā. (xxx, 8) वनोति, वनुते (pf. वावान, वावन्थ, ववन्म, वव्ने; p. ववन्वस्, RV.; aor. वन्त, वंस्व, ib.; वंसत्, ˚सते, ib.; वनिषत्, AV.; ˚षन्त, TS.; वनुषन्त, RV.; Pot. वंसीमहि, वसीमहि, ib.; Prec. वनिषीष्ट, RV. वंसिषीय, AV.; fut. वनिता Gr.; वनिष्यते, ŚāṅkhŚr.; inf. वनितुम् Gr.; -वन्तवे, RV.), to like, love, wish, desire, RV.; AV.; ŚBr.; Kāṭh.; ŚāṅkhŚr.; to gain, acquire, procure (for one's self or others), RV.; AV.; ŚBr.; to conquer, win, become master of, possess, RV.; AV.; to prepare, make ready for, aim at, attack, RV.; to hurt, injure, MW. (Dhātup. also ‘to sound’; ‘to serve, honour, worship, help, aid’) : Caus. वनयति or वानयति, Dhātup. xix, 68; xxxix, 33 v.l. (cf. सं-√ वन्) : Desid. विवासति, ˚ते, to attract, seek to win over, RV. : Intens. (only वावनः and वावन्धि; but cf. वनीवन्) to love, like, RV.
वन् [cf. Lat. venia, Venus; Got. gawinnan; Germ. gewinnen; Eng. to win.]
2. वन् = वन (only in gen. and loc. pl. वनाम्, वंसु), ‘wood’ or ‘a wooden vessel’, RV.
love, worship, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (917,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वन् {vI.v} {c1c} P. (वनति) 1 To honour, worship. --2 To aid. --3 To sound. --4 To be occupied or engaged. {vII.v} {c8c} U. (वनोति, वनुते, usually वनुते only) 1 To beg, ask, request (said to govern two acc.); तोयदादितरं नैव चातको वनुते जलम्. --2 To seek for, seek to obtain. --3 To conquer, possess. --4 Ved. To like, love. --5 To wish, desire. --6 To make ready, prepare for. --7 To hurt, injure. {vIII.v} {c1c} P., {c10c} U. (वनति, वानयति-ते) 1 To favour, aid. --2 To hurt, injure. --3 To sound. --4 To confide in.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0942-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वतवन् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वन् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वत 📚 ➤ याचना करना, मांगना
संस्कृत: याचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वन् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xiii, 19; 20; xix, 42) वनति (Ved. also ˚ते, and वन…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें