🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:55:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वदान्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वदान्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वदान्य

अर्थ: धारा प्रवाह से वोलने वाला, वाक्पटु

संस्कृत: पर्याय: स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद

व्युत्पत्ति: वद् + आन्यः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वदान्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वदान्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वदान्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावदान्यःवदान्यौवदान्याः
द्वितीयावदान्यम्वदान्यौवदान्यान्
तृतीयावदान्येनवदान्याभ्याम्वदान्यैः
चतुर्थीवदान्यायवदान्याभ्याम्वदान्येभ्यः
पञ्चमीवदान्यात् / वदान्याद्वदान्याभ्याम्वदान्येभ्यः
षष्ठीवदान्यस्यवदान्ययोःवदान्यानाम्
सप्तमीवदान्येवदान्ययोःवदान्येषु
सम्बोधनहे वदान्यहे वदान्यौहे वदान्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वदान्य
वदान्य
vadānya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत दान देने वाला (3.1.6) स्थूललक्ष्य · दानशौण्ड · बहुप्रद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वदान्य वि॰ [सं॰]
१. अतिशय दाता । उदार ।
२. मधुरभाषी । अपनी बात से दूसरों को संतुष्ट करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वदान्य mf(आ)n. bountiful, liberal, munificent, a m˚ giver, MBh.; Kāv. &c.
eloquent, speaking kindly or agreeably, affable, L.
वदान्य m. N. of a Ṛṣi, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वदान्य a. 1 Speaking fluently, eloquent. --2 Speaking kindly or affably. --3 Liberal, munificent, generous; Ms. 4. 224. --न्यः A liberal or generous person, munificent or bountiful man; शिरसा वदान्यगुरवः सादरमेनं वहंति सुरतरवः Bv. 1. 19; or तस्मै वदान्यगुरवे तरवे नमोऽस्तु 1. 94; N. 5. 11; R. 5. 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वदा(द)न्य पु० वद--अन्य पृषो० वा दीर्घः । भूरिदानशीले अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4845,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वदान्यः, त्रि, (वदति सर्व्वेभ्य एव दास्यामीति मनो- हरवाक्यमिति । वद् + “वदेरान्यः ।” उणा० ३ । १०४ । इति आन्यः ।) बहुप्रदः । (यथा, रघुः । ५ । २४ । “गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे माभूत् परीवादनवावतारः ॥”) वल्गुवाक् । इत्यमरः । ३ । १ । ६ ॥ (स्वनाम- ख्यात ऋषिविशेषे, पुं । यथा, महाभारते । १३ । १९ । ११ । “निवेष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः । ऋषेरथ वदान्यस्य वव्रे कन्यां महात्मनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-259-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वदान्य" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वदान्यवदान्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वदान्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वदान्य 📚 ➤ धारा प्रवाह से वोलने वाला, वाक्पटु
संस्कृत: पर्याय: स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वदान्य 📚अतिशय दाता । उदार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वदान्य
बहुत दान देने वाला (३.१.६) — स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वदान्य = वद + अन्य कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें