🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:11:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वधः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वधः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वधः

अर्थ: मार डालना, हत्या, कतल, विनाश

संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

व्युत्पत्ति: हन् + अप्, वधादेशः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावधःवधौवधाः
द्वितीयावधम्वधौवधान्
तृतीयावधेनवधाभ्याम्वधैः
चतुर्थीवधायवधाभ्याम्वधेभ्यः
पञ्चमीवधात् / वधाद्वधाभ्याम्वधेभ्यः
षष्ठीवधस्यवधयोःवधानाम्
सप्तमीवधेवधयोःवधेषु
सम्बोधनहे वधहे वधौहे वधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वध
वध
vadha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घात । नाश । मरण । विशेष दे॰ बध ।
२. प्रहार । अभिघात । मार (को॰) ।
३. लकवा (को॰) ।
४. तिरोधान । लोप । ओझल । ओट (को॰) ।
५. (गणित मे) गुणन क्रिया (को॰) ।
६. वधक । मारनेवाला (को॰) ।
७. जेता । जयी (को॰) ।
८. मृत्युदंड (को॰) ।
९. विफलता । हार । पराजय (को॰) ।
१०. दोष । दूषण (को॰) ।
११. उत्पत्ति । उपज (बीजगणित) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वध m. one who kills, a slayer, vanquisher, destroyer, RV.; VS.; TS.; ŚBr.
a deadly weapon (esp. Indra's thunderbolt), RV.; AitBr.; ŚāṅkhGṛ.
the act of striking or killing, slaughter, murder, death, destruction, RV. &c. &c.
(in law) capital or (more commonly) corporal punishment, Mn.; Yājñ. &c. = वध-भूमि, place of execution, Caurap., Introd.
stroke, hurt, injury, Nir.
paralysis, Suśr.
annihilation, disappearance (of inanimate things), MBh.; Kāv. &c.
frustration, prevention, Gaut.
a defect, imperfection (28 are enumerated), VP.
multiplication, Gaṇit.
a product, Bījag.
N. of a Rākṣasa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (916,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वधः 1 Killing, murder, slaughter, destruction; आत्मनो वधमाहर्ता क्वासौ विहगतस्करः V. 5. 1; मनुष्यवधः homicide; पशुवधः &c. --2 A blow, stroke. --3 Paralysis. --4 Disappearance. --5 Multiplication (in math.). --6 A killer, slayer. --7 A vanquisher, victor. --8 Ved. A deadly weapon, such as Indra's thunderbolt. --Comp. --अंगकं a poison. --अर्ह a. deserving capital punishment. --उदर्क a. resulting in death, proving fatal. --उद्यत a. {1} murderous. {2} an assassin. --उपायः a means of killing. --कर्माधिकारिन m. a hangman, an executioner. --जीविन् m. {1} a hunter. {2} a butcher. --दंडः {1} corporeal punishment (as whipping &c.). {2} capital punishment. --निर्णेकः atonement for murder. --भूमिः f., --स्थली f., --स्थानं {1} a place of execution. {2} a slaughter-house. --स्तंभः the gallows; Mk. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0941-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वधः, पुं, (हननमिति । हन् + अप् । वधादेशः ।) प्राणवियोगफलकव्यापारः । तत्पर्य्यायः । प्रमा- पणम् २ निवर्हणम् ३ निकारणम् ४ निशा- रणम् ५ प्रवासनम् ६ परासनम् ७ निसू- दनम् ८ निहिंसनम् ९ निर्व्वासनम् १० संज्ञ- पनम् ११ निर्ग्रन्थनम् १२ अपासनम् १३ निस्तर्हणम् १४ निहननम् १५ क्षणनम् १६ परिवर्ज्जनम् १७ निर्व्वापणम् १८ विशसनम् १९ मारणम् २० प्रतिघातनम् २१ उद्वासनम् २२ प्रमथनम् २३ क्रथनम् २४ उज्जासनम् २५ आलम्भः २६ पिञ्जः २७ विशरः २८ घातः २९ उन्मन्थः ३० । इत्यमरः ॥ हिंसा ३१ वातनम् ३२ विदारणम् ३३ पिञ्जकम् ३४ पातः ३५ परिघः ३६ परिघातनम् ३७ कद- नम् ३८ निवारणम् ३९ समाघातः ४० निर्ग- न्धनम् ४१ मारिः ४२ मारी ४३ उत्पातः ४४ मारकः ४५ मरकः ४६ मारः ४७ संघातः ४८ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ पुण्यप्रदवधो यथा, -- “एकस्य यत्र निधने प्रवृत्ते दुष्टकारिणः । बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥ रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । आत्मानं घातयेद्यस्तु तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥” इति कालिकापुराणे २० अध्यायः ॥ अपि च । “कथं नु स्त्रीवधं कुर्य्यां महापातकिनामपि । स्त्रीवधे तु महापापं यथा ब्रह्मवधे मुने ॥ इति रामवचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तमाह वै ॥ यस्यास्तु बहवो मासान् म्रियन्तेऽपि द्विजन्मनः । न पापं विद्यते तेन न दोषा नृपनन्दन ॥ यस्यास्तु निधनाद्राम जनाः स्युः सुखिनो भृशम् । भवन्ति सततं तस्मात्तस्याः पुण्यप्रदो वधः ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ * ॥ अपि च । “नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः । एकं हन्याद्बहूनां हि न पापी तेन जायते ॥” इति वामनपुराणे ५५ अध्यायः ॥ * ॥ “नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।” इति गीतायाः १ । २६ श्लोकटीकायां स्वामी ॥ पापजनकवधः प्रायश्चित्तशब्दे द्रष्टव्यः ॥ * ॥ वधबन्धौ पूर्व्वकर्म्मवश्यौ यथा, -- “न कश्चित्तात केनापि बध्यते हन्यतेऽपि वा । वधबन्धौ पूर्व्वकर्म्मवश्यौ नृपतिनन्दन ॥” इति वामनपुराणे ६२ अध्यायः ॥ * ॥ पारिभाषिकवधो यथा, -- “वपनं द्रविणादानं देशान्निर्यापनन्तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिकः ॥” इति महाभारते सौप्तिकपर्व्व ॥ (वधप्रकारो वधित्वभेदादिकञ्च वधिन्नितिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-259-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वध" आता है (60)
हन मारना । काटना । वध । हननहति वध । विनाश । हत्याघातन वध करनेवाला । कत्ल करनेवालाघाति आघात । वधभल्ल वध । हत्याविशर मार ड़ालना । वधनिहनन हत्या । हनन । वधविहनन हत्या करना । वध । तोटश्रथन मार डालना । वध । हत्याहत्या मार डालने की क्रिया । वध । खून । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनानिकारण मारण । वधनिशुंभ वधविशारण हत्या । वधउज्जासन मारण । वधनिहिंसन हत्या । वधसमापन्न मार डालना । हत्या करना । वधनिर्वासन मार डालना । वधनिस्तर्हण वध । हत्याप्रोज्जासन हत्या । वधभल मार डालने की क्रिया । वधवैशस विनाश । हत्या । वधचुक्षा हिंसा । वधप्रनिघातन हत्या । वधतंडा मार डालना । वधविहति वधप्रहणन मारना । वध । हननविपादन वध । हत्या । नाशनिर्दलन ध्वंस । वध । विनाशप्राणच्छेद हत्या । वधकतल वध । हत्या । क्रि॰ प्र॰—करना । —होनाविशस मार ड़ालना । हत्या करना । वधहलाकत हत्या । वध । मार डालनाप्राणघात मार डालना । हत्या । वधरी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीरु पु ^१ अव्य॰ औरघात प्रहार । चोट । मार । धक्का । जरबऋश्य सफेद पैरोंवाला मृगबंधन बाँधने की क्रियाआघातन बधस्थानक्रथन देवयोनिप्रमय मृत्यु । मौतसमापन समाप्त करने की क्रिया । खतम करना । पूरा करनापर्यास पतन । गिरनाप्रशमन शमन । शांतिप्रहार आघात । वार । चोट । मारउद्वासन स्थान छुड़ाना । हटाना । भगाना । खदेड़नाप्रवासन देश या पुर से बाहर निकालना । देशनिकालाव्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)व्यापादन किसी को कष्ट पहुँचाने का उपाय सोचनाआहति चोट । मारतृंहण आघात, कष्ट या दुःख देनाउद्वास निकाल बाहर करनाउपमर्द मसलना । रगड़नातंड नृत्य । नाचशामनी दक्षिण दिशा जिसके अधिपति यम माने गए हैंनिर्वास निर्वासन । निकाल देनाहाञ मजदूरी । भाडा़ । भृतिहूर मुसलमानों के स्वर्ग की अप्सराप्रोक्षणा पानी छिड़कनाविस्त्रंभ विश्वास । यकीन । एतबार

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वधःवध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हन् + अप्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वधः 📚 ➤ मार डालना, हत्या, कतल, विनाश
संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वध 📚घात । नाश । मरण । विशेष दे॰ 'बध'🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वध
वध के और नाम (२.८.११५) — उद्वासन, प्रमथन, क्रथन, उज्जासन, आलम्भ, पिंज, विशर, घात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वधः: हन् + अप् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें