🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वधु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वधु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वधु

अर्थ: दुलहिन

संस्कृत: स्पृक्का, स्त्री, पुत्रभार्या, पत्नी · पर्याय: मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता

व्युत्पत्ति: उह्यते पितृगेहात् पतिगृहं वह् + ऊधुक़्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वधू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वधू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावधूःवध्वौवध्वः
द्वितीयावधूम्वध्वौवधूः
तृतीयावध्वावधूभ्याम्वधूभिः
चतुर्थीवध्वैवधूभ्याम्वधूभ्यः
पञ्चमीवध्वाःवधूभ्याम्वधूभ्यः
षष्ठीवध्वाःवध्वोःवधूनाम्
सप्तमीवध्वाम्वध्वोःवधूषु
सम्बोधनहे वधुहे वध्वौहे वध्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वधू
वधू
vadhū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वधू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नव विवाहिता स्त्री । दुलहन ।
२. पत्नी । भार्या ।
३. पुत्र की बहू । पतोहू । यौ॰—वधूगृहप्रवेश, वधूप्रबेश=विवाहिता स्त्री का पति के घर में पहली बार प्रवेश करने की विधि ।वधूधन=स्त्री की निजी संपत्ति । वधूपक्ष=कन्यापक्ष । वधूवस्त्र=विवाह के समय कन्या को दिया जानेवाला वस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वधू f. (fr. √ वध् = वह्; cf. ऊढा) a bride or newly-married woman, young wife, spouse, any wife or woman, RV. &c. &c.
a daughter-in-law, HPariś.
any younger female relation, MBh.; R. &c.
the female of any animal, (esp.) a cow or mare, RV. v, 47, 6
viii, 19, 36 (cf. वधू-मत्)
N. of various plants (Trigonella Corniculata; Echites Frutescens; Curcuma Zerumbet), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (917,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)धू स्त्री बध्नाति ममतया बन्ध--ड गलोपः, उद्यते वह- क घश्चान्टाऌएशे वा । १ नार्य्व्याम्, २ पृक्कायाञ्च अमरः [] ३ स्नुषायां, ४ नबोढिआयाम्, भार्य्यायां ५ शारिवोषधौ ६ शआम्, च मेदि० ।
वधू स्त्री उह्यते पितृगेहात् पतिगृहं वह--ऊ धुकच् । १ भार्य्यायाम् २ नवोढायां ३ पुत्रजायायाम् अमरः । ४ शठ्याञ्च मेदि० । अस्य ओष्ट्यादित्वमित्यन्ये
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वधू" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वधुवधू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वधु 📚 ➤ दुलहिन
संस्कृत: स्पृक्का, स्त्री, पुत्रभार्या, पत्नी · पर्याय: मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वधू 📚नव विवाहिता स्त्री । दुलहन🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वधू
असबरग (स्पृक्का) के नाम (२.४.१३३) — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, लघु, समुद्रान्ता, कोटिवर्षा
स्त्री के नाम (२.६.२) — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, प्रतीपदर्शिनी, वामा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें