🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:33:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वन्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वन्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वन्यम्

अर्थ: जंगल से संबंध रखने वाला, जंगल में उगने बाला या उत्पन्न, जंगली

व्युत्पत्ति: वन्+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वन्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. वन्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वन्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. वनी (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वन्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावन्यःवन्यौवन्याः
द्वितीयावन्यम्वन्यौवन्यान्
तृतीयावन्येनवन्याभ्याम्वन्यैः
चतुर्थीवन्यायवन्याभ्याम्वन्येभ्यः
पञ्चमीवन्यात् / वन्याद्वन्याभ्याम्वन्येभ्यः
षष्ठीवन्यस्यवन्ययोःवन्यानाम्
सप्तमीवन्येवन्ययोःवन्येषु
सम्बोधनहे वन्यहे वन्यौहे वन्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वन्य
वन्य
vanya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वन्य १ वि॰ [सं॰]
१. वन में उत्पन्न होनेवाला । वनोदभव ।
२. जंगली । यौ॰—वन्य गज=वन्यद्विप । वन्यचर । वन्यद्विप=जंगली हाथी । वन्यपक्षी=वन के पक्षी । वन्यवृत्ति=जंगल में उत्पन्न पदार्थो से जीवननिर्वाह करनेवाला ।
वन्य २ संज्ञा पुं॰
१. बनसूरन ।
२. क्षीर विदारी ।
३. वाराही कंद ।
४. शंख ।
५. जंगली जानवर (को॰) ।
६. जंगली पौधा (को॰) ।
७. बंदर (को॰) ।
८. जंगल में उत्पन्न होनेवाला फल (को॰) । ९त्वचा । छाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वन्य mf(आ)n. growing or produced or existing in a forest, wild, savage, VS. &c. &c.
greenish (?), AV. vi, 2
being or existing in woods (said of Agni), TS.
made of wood, wooden, RV.
वन्य m. a wild animal, R.; VarBṛS.
a wild plant, R.
N. of partic. wild plants (= Arundo Bengalensis; वराही-कन्द; वन-शूरण), L.
a Buddhist novice, Gal.
वन्य n. anything grown in a wood the fruit or roots of wild plants, MBh.; R. &c.
= त्वच, L. (cf. also चक्षुर्-व्˚ and अ-जीत-पुनर्-वण्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (919,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वन्य a. [वने-भवः यत्] 1 [] Belonging to, growing or produced in, woods, wild; कल्पवित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधां R. 1. 94; वन्यानां मार्गशाखिनां 45, 88. --2 Savage, not tamed or domesticated; R. 2. 8, 37; 5. 43. --3 Wooden. --न्यः 1 A wild animal. --2 A wild plant. --न्यं Forestproduce (such as fruits, roots, &c.); R. 12. 20. --Comp. --इतर --इतर a. tame, domesticated. --गजः, --द्विपः a wild elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0944-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वन्य न० वने भवः यत् । १ त्वचे (दारचिनि) राजनि० । [] २ वनशूरणे ३ वाराहीकन्दे ४ देवनले पु० राजनि० । ५ वन- जातमात्रे त्रि० । ६ मुद्गपर्ण्यां ७ गोपालकर्कट्यां ८ गु- ञ्जायां ९ मिश्रेयायां १० भद्रमुस्तायां ११ नन्धपत्रायां स्त्री राजनि० । वनानामरण्यानां जलानां वा समूहः यत् । १३ जलसमूहे १४ वनसमूहे च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वन्यं, क्ली, (वने भवम् । वन + यत् ।) त्वचम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कुटन्नटम् । तत्पर्य्यायो यथा, -- “कुटन्नटं परं वन्यं मुस्ताभञ्च परीलवम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
वन्यः, त्रि, (वने भवः । वन् + यत् ।) वनोद्भूतः । इति मेदिनी । ये, ५४ ॥ (यथा, रघुः । १ । ४५ । “हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखि- बाम् ॥”)
वन्यः, पुं, (वन + यत् ।) वनशूरणः । वाराही- कन्दः । देवनलः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्षीर- विदारी । तत्पर्य्यायो यथा, -- “क्षीरी शवरपर्ण्याख्यः स्नुक्छदः कुष्ठनाशनः । वन्यो मूलकमूलाभः स्वस्कन्दः स च कञ्चुकी ॥” इति बैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-266-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वन्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वन्यम्वन्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वन्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वन्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वन्यम् 📚 ➤ जंगल से संबंध रखने वाला, जंगल में उगने बाला या उत्पन्न, जंगली

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वन्य 📚वन में उत्पन्न होनेवाला । वनोदभव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वन्यम्: वन्+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें