🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:00:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वमनीया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वमनीया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वमनीया

अर्थ: मक्खी

संस्कृत: उद्गिरणे

अंग्रेज़ी: to vomit,to drop,to emit,to give out,to be sick

व्युत्पत्ति: वम् + अनीयर् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वमनीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्
  2. वमनीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्
  3. वमनीया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्
  4. वमनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्
  5. वमनीया (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्
  6. वमनीय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वमनीया (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावमनीयावमनीयेवमनीयाः
द्वितीयावमनीयाम्वमनीयेवमनीयाः
तृतीयावमनीययावमनीयाभ्याम्वमनीयाभिः
चतुर्थीवमनीयायैवमनीयाभ्याम्वमनीयाभ्यः
पञ्चमीवमनीयायाःवमनीयाभ्याम्वमनीयाभ्यः
षष्ठीवमनीयायाःवमनीययोःवमनीयानाम्
सप्तमीवमनीयायाम्वमनीययोःवमनीयासु
सम्बोधनहे वमनीयेहे वमनीयेहे वमनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वम् (भ्वादिगण) · अर्थ: कै होना, वमन होना (उद्गिरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवमतिवमतःवमन्ति
मध्यमवमसिवमथःवमथ
उत्तमवमामिवमावःवमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वमति · लिट्: ववाम · लुट्: वमिता · लृट्: वमिष्यति · लोट्: वमतात् · लङ्: अवमत् · विधिलिङ्: वमेत् · आशीर्लिङ्: वम्यात् · लुङ्: अवमीत् · लृङ्: अवमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वमन · ण्वुल्: वामकः · तृच्: वमिता · यत्: वम्यः · तव्य: वमितव्यः · अनीयर्: वमनीयः · क्त: वमितः · क्तवतु: वमितवान् · शतृ: वमन् · स्य-शतृ: वमिष्यन् · क्त्वा: वमित्वा · ल्यप्: प्रवम्य · तुमुन्: वमितुम् · णमुल्: वामम् · घञ्: वामः · क्तिन्: वान्ति · क्वसु: ववन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वमनीया
वमनीया
vamanīyā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वमनीया, स्त्री, (वमयतीति । वम् + न्यर्थविवक्षा- याम् । अभिधानात् कर्त्तरि अनीयर् ।) मक्षिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ वमनयोग्ये, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-268-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वमनीयावमनीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: वमनीया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर् | वमनीया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वम् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वमनीया 📚 ➤ मक्खी
संस्कृत: उद्गिरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वमनीया 📚f. a fly, L🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वमनीया: वम् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें