🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:33:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वयावत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वय+आवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वय

अर्थ: बुनना, बटना

संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अंग्रेज़ी: to weave,to sew,to compose, to knit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. वय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अज् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वे (भ्वादिगण) · अर्थ: बुनना, बटना (तन्तुसन्ताने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवयतात् / वयताद् / वयतुवयताम्वयन्तु
मध्यमवय / वयतात् / वयताद्वयतम्वयत
उत्तमवयानिवयाववयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वयति · लट् (आत्मने.): वयते · लिट्: उवाय · लिट् (आत्मने.): ऊये · लुट्: वाता · लुट् (आत्मने.): वाता · लृट्: वास्यति · लृट् (आत्मने.): वास्यते · लोट्: वयतात् · लोट् (आत्मने.): वयताम् · लङ्: अवयत् · लङ् (आत्मने.): अवयत · विधिलिङ्: वयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वयेत · आशीर्लिङ्: ऊयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वासीष्ट · लुङ्: अवासीत् · लुङ् (आत्मने.): अवास्त · लृङ्: अवास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शतृ: वयन् · स्य-शतृ: वास्यन् · शानच्: वयमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

आवत्

अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना

संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

अंग्रेज़ी: to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आवत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अव् (भ्वादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआवत् / आवद्आवताम्आवन्
मध्यमआवःआवतम्आवत
उत्तमआवम्आवावआवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अवति · लिट्: आव · लुट्: अविता · लृट्: अविष्यति · लोट्: अवतात् · लङ्: आवत् · विधिलिङ्: अवेत् · आशीर्लिङ्: अव्यात् · लुङ्: आवीत् · लृङ्: आविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: अविता · ण्यत्: आव्यः · तव्य: अवितव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: अवितः · क्तवतु: अवितवान् · शतृ: अवन् · स्य-शतृ: अविष्यन् · क्त्वा: अवित्वा · ल्यप्: प्राव्य · तुमुन्: अवितुम् · णमुल्: आवम् · घञ्: आवः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ब
ब
ba
ⓘ "व्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: व
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ब हिंदी का तेईसवाँ व्यंजन और पवर्ग का तीसरा वर्ण । यह ओष्ठय वर्ण है और दोनों होठों के मिलाने से इसका उच्चारण होता है । इसलिये इसे स्पर्श वर्ण कहते हैं । यह अल्पप्राण है और इसके उच्चारण में संवार, नाद और गोष नामक बाह्य प्रयत्न होते हैं ।
ब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. सिंधु ।
३. भग ।
४. जल ।
५. सुगंधि ।
६. वयन । बुनना ।
७. ताना ।
८. कुंभ ।
९. दे॰ गंधन ।
ब २ प्रत्य॰ [फा॰]
१. से । साथ । जैसे, बखुद, बखुदी ।
२. वास्ते । लिये । जैसे, बखुदा ।
३. पर । जैसे, दिन ब दिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ब the third letter of the labial class (often confounded with व).
2. ब m. = वरुन
सिन्धु
भग
गन्धन
वपन &c., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बः 1 N. of Varuṇa. --2 Water. --3 A water-jar; the meanings of this letter are given in the following verse; बः पुमान् वरुणे सिंधौ भगे तोये गते तु वा । गंधने तंतुसंताने पुंस्येव वपने स्मृतः ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब बकारः पवर्गस्य तृतीयवर्णः कादिषु त्रयोविंशतितमो व्य- ञ्जनवर्णः जिह्वाग्रेण ओष्ठयोः स्पर्शेन उच्चार्य्यत्वात् स्पर्शवर्णः । अस्योच्चारणस्य स्थानमोष्ठौ । उच्चारणे ओष्ठ- जिह्वाग्रेण स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । वाह्यप्रयत्नाः संवा- रनादघोषाः अल्पप्राणश्च । अस्य वाचकशब्दाः तन्त्रे वर्णा- भिधानोक्ता यथा “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचन- प्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्दिनी । पृष्ठवंशोऽभया मत्तः शिखिवाहो युगन्धरः । मुख- विन्दुर्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः । क्लेदिनी तापिनी भूमिः सुगन्धिस्त्रिबलिप्रियः । सुरभिर्मुख- विष्णुश्च संहारो बसुधाधिपः । षष्ठी पुरं चपेटा च मोदका गगनं पतिः । पूर्वाषादा मध्यलिङ्गः शगिः कॢप्त तृतीयकौ” । तस्याधिष्ठातृदेवताध्यानं यथा “नीलवर्णां [] त्रिनयनां नीलाम्बरधरां पराम । नागहारोज्ज्वलां देवीं द्विभुजां पद्मलोचनाम् । एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य ध्येयस्वरूपं यथा “वकारं शृणु चार्वङ्गि । चतुर्वर्गप्रदायकम् । शरच्चन्द्र प्रतीकाशं पञ्चदेवमयं सदा” कामधेनुत० । मातृन्यासे- ऽस्य पृष्ठवंशे न्थस्यता । काव्यादौ प्रथमप्रयोगे पकार- शब्दोक्तं फलम् ।
ब पु० बल--ड । “बः पुमान् १ वरुणे २ सिन्धौ ३ भगे ४ तोये ५ गते तु बा । ६ गन्धने ७ तन्तुसन्ताने पुंस्येव ८ वपने स्मृतः” मेदि० । ९ कुम्भे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब, बकारः । स च त्रयोविंशव्यञ्जनवर्णः । (पवर्गस्य तृतीयवर्णश्च ।) तस्योच्चारणस्थानं ओष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “उपूपध्मानीयानामोष्ठौ ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “बकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्वर्गप्रदायकम् । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥” (वङ्गीयवर्णमालायामस्य स्वरूपमाह ।) “त्रिकोणरूपिणी रेखा विष्ण्वीशब्रह्मरूपिणी । मात्रा शक्तिः परा ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्षते ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “नीलवर्णां त्रिनयनां नीलाम्बरधरां पराम् । नागहारोज्ज्वलां देवीं द्विभुजां पद्मलोचनाम् ॥ एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं वर्णं विविधामृतलेपितम् । [] स्वयं कुण्डलिनीं देवीं सततं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥ पृष्ठवंशो भयामातुः शिखिवाहो युगन्धरः । मुखबिन्दुर्ब्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः ॥ क्लेदिनी तापिनी भूमिसुगणिन्द्रवलिप्रियः । सुरभिर्म्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥ षष्ठापुरं चपेटा च मोदको गगनं प्रति । पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
बः, पुं, वरुणः । कुम्भः । इति शब्दरत्नावली ॥ “बः पुमान् वरुणे सिन्धौ भगे तोये गतेऽपि च । गन्धने तन्तुसन्ताने पुंस्येव वपने स्मृतः ॥” इति मेदिनी । बे, १ ॥ * ॥ तस्य साङ्केतिकनामानि यथा । युगन्धरः १ सुरभिः २ मुखविष्णुः ३ संहारः ४ वसुधा- धिपः ५ । इति बीजवर्णाभिधानम् । भूधरः ६ दशगण्डः ७ । इति रुद्रयामलोक्तबीजाभिधानम् ॥ अपि च । “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥ पृष्ठवंशो भयामातुः शिखिवाहो युगन्धरः । मुखबिन्दुर्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः । क्लेदिनी तापिनी भूमिसुगणिन्द्रवलिप्रियः । सुरभिर्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥ षष्ठापुरं चपेठा च मोदको गगनं प्रति । पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥” इति तन्त्रान्तरम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-387-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वयवे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | वय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अज् + अच्
आवत्अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वय 📚 ➤ बुनना, बटना
संस्कृत: तन्तुसन्ताने

आवत् 📚 ➤ संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण ह…
संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अव् 📚cl. 1. P. अवति (Imper. 2. sg. अवतात्, RV. viii, 2, 3, p. अवत्; impf.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वयावत्वय + आवत्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें