🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वरट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वरट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वरट

अर्थ: हंस

व्युत्पत्ति: वृ + अटन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वरट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वरट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वरट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरटःवरटौवरटाः
द्वितीयावरटम्वरटौवरटान्
तृतीयावरटेनवरटाभ्याम्वरटैः
चतुर्थीवरटायवरटाभ्याम्वरटेभ्यः
पञ्चमीवरटात् / वरटाद्वरटाभ्याम्वरटेभ्यः
षष्ठीवरटस्यवरटयोःवरटानाम्
सप्तमीवरटेवरटयोःवरटेषु
सम्बोधनहे वरटहे वरटौहे वरटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वरट
वरट
varaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वरट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हंस ।
२. कुंद का फूल ।
३. भिड़ । बर्रे ।
४. एक प्रकार का अन्न (को॰) ।
५. कुसुम का बीज (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरट m. a kind of grain, (prob.) the seed of safflower, Carthamus Tinctorius, (= 2. वर), Gṛhyās.; KātyŚr., Sch.
a kind of wasp, L.
a gander, L.
an artisan of a partic. class (reckoned among Mlecchas or Barbarians), L. (cf. वरुट, वरुड)
pl. N. of a barbarous tribe, L.
वरट n. a jasmine flower, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (923,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरटः [वृ-अटन्] 1 Gander. --2 A kind of grain. --3 A kind of wasp. --टा, --टी 1 A goose; नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी N. 1. 135. --2 A wasp or a variety of it; भो वयस्य एते खलु दास्याःपुत्रा अर्थकल्पवर्ता वरटाभीता इव गोपालदारका अरण्ये यत्र यत्र [] न खाद्यंते तत्र तत्र गच्छंति Mk. 1. --टं A jasmine flower (कुंदपुष्प).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0946-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरट न० वृ--अटन् । १ कुन्दपुष्पे शब्दर० । २ कीटमेदे (वोलता) २ हसे पुंस्त्री० मेदि० । स्त्रियाम् अजादि० टाप् अमरः । [] ङीष् मेदि० । ४ कुसुम्भवीजे भावप्र० । सा च ५ गन्धोल्यां मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4848-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरटं, क्ली, (व्रियते इति । वृ + “शकादिभ्यो- ऽटन् ।” उणा० ४ । ८१ । इति अटन् ।) कुन्दपुष्पम् । इति शब्दरत्नावली ॥
वरटः, पुं, (वरति सेवते सरोवरमिति । वृ ञ सेवायाम् + “शकादिभ्योऽटन् ।” उणा० ४ । ८१ । इति अटन् ।) हंसः । इति मेदिनी । टे, ५१ ॥ कीटविशेषः । वोल्ता इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गन्धोली २ वरटा ३ । इत्यमरः ॥ गन्धोलिः ४ वरला ५ । इति शब्दरत्नावली । वरली ६ । इति जटाधरः ॥ क्षुद्रा ७ क्रूरा ८ क्षुद्रवर्व्वणा ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-270-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वरट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वरटवरट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वरट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वरट 📚 ➤ हंस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वरट 📚हंस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें