🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:35:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वरणीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वरणीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वरणीय

अर्थ: ढकना, घिरना, छिपाना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: संवरणे

अंग्रेज़ी: to be chosen or selected, KaṭhUp.; Kathās.; Sarvad.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वरणीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर्
  2. वरणीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वरणीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरणीयःवरणीयौवरणीयाः
द्वितीयावरणीयम्वरणीयौवरणीयान्
तृतीयावरणीयेनवरणीयाभ्याम्वरणीयैः
चतुर्थीवरणीयायवरणीयाभ्याम्वरणीयेभ्यः
पञ्चमीवरणीयात् / वरणीयाद्वरणीयाभ्याम्वरणीयेभ्यः
षष्ठीवरणीयस्यवरणीययोःवरणीयानाम्
सप्तमीवरणीयेवरणीययोःवरणीयेषु
सम्बोधनहे वरणीयहे वरणीयौहे वरणीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ढकना, घिरना, छिपाना (संवरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवरतिवरतःवरन्ति
मध्यमवरसिवरथःवरथ
उत्तमवरामिवरावःवरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वरति · लिट्: ववार · लुट्: वर्ता · लृट्: वरिष्यति · लोट्: वरतात् · लङ्: अवरत् · विधिलिङ्: वरेत् · आशीर्लिङ्: व्रियात् · लुङ्: अवार्षीत् · लृङ्: अवरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वरण · ण्वुल्: वारकः · तृच्: वर्ता · ण्यत्: वार्यः · तव्य: वर्तव्यः · अनीयर्: वरणीयः · क्त: वृतः · क्तवतु: वृतवान् · शतृ: वरन् · स्य-शतृ: वरिष्यन् · क्त्वा: वृत्वा · ल्यप्: प्रवृत्य · तुमुन्: वर्तुम् · णमुल्: वारम् · घञ्: वारः · क्तिन्: वृति · क्वसु: ववृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वरणीय
वरणीय
varaṇīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वरणीय वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ वरणीया]
१. पूजनीय । पूज्य ।
२. श्रष्ठ । बड़ा ।
३. चुनने या ग्रहण करने योग्य । उ॰—थी अनंत की गोद सद्दश जो विस्तृत गुहा वहाँ रमणीय । उसमें मनु ने स्थान बनाया सुंदर स्वच्छ और वरणीय ।—कामायनी, पृ॰ ३० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरणीय mfn. to be chosen or selected, KaṭhUp.; Kathās.; Sarvad.
to be solicited (for a boon) &c., W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (923,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वरणीय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वरणीयवरणीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: वरणीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वरणीय 📚 ➤ ढकना, घिरना, छिपाना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: संवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वरणीय 📚पूजनीय । पूज्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वरणीय: वृ + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें