🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:04:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वर्कण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वर्कण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्कण

अर्थ: लेना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: आदाने

अंग्रेज़ी: to accept,to seize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्कण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृक् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वर्कण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्कणम्वर्कणेवर्कणानि
द्वितीयावर्कणम्वर्कणेवर्कणानि
तृतीयावर्कणेनवर्कणाभ्याम्वर्कणैः
चतुर्थीवर्कणायवर्कणाभ्याम्वर्कणेभ्यः
पञ्चमीवर्कणात् / वर्कणाद्वर्कणाभ्याम्वर्कणेभ्यः
षष्ठीवर्कणस्यवर्कणयोःवर्कणानाम्
सप्तमीवर्कणेवर्कणयोःवर्कणेषु
सम्बोधनहे वर्कणहे वर्कणेहे वर्कणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वृक् (भ्वादिगण) · अर्थ: लेना (आदाने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवर्कतेवर्केतेवर्कन्ते
मध्यमवर्कसेवर्केथेवर्कध्वे
उत्तमवर्केवर्कावहेवर्कामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): वर्कते · लिट् (आत्मने.): ववृके · लुट् (आत्मने.): वर्किता · लृट् (आत्मने.): वर्किष्यते · लोट् (आत्मने.): वर्कताम् · लङ् (आत्मने.): अवर्कत · विधिलिङ् (आत्मने.): वर्केत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वर्किषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अवर्किष्ट · लृङ् (आत्मने.): अवर्किष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्कण · ण्वुल्: वर्ककः · तृच्: वर्किता · तव्य: वर्कितव्यः · अनीयर्: वर्कणीयः · क्त: वृकितः · क्तवतु: वृकितवान् · शानच्: वर्कमाणः · क्त्वा: वर्कित्वा · ल्यप्: प्रवृक्य · तुमुन्: वर्कितुम् · णमुल्: वर्कम् · घञ्: वर्कः · क्तिन्: वृक्ति · क्वसु: ववृक्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्कण
वर्कण
varkaṇa
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्कण संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] जवान बकरी । पठिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वर्कणवर्कण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृक् + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वर्कण 📚 ➤ लेना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: आदाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्कण 📚जवान बकरी । पठिया🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वर्कण: वृक् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें