🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:46:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वलिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वलिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वलिता

अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना

संस्कृत: संवरणे सञ्चरणे च

अंग्रेज़ी: to cover, to hide, to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. वलिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वल् + क्त
  3. वल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  4. वलितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वल् + तृच्
  5. वलिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + क्त
  6. वलिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + क्त
  7. वलित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + क्त
  8. वलिता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वल् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वल् (भ्वादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (संवरणे सञ्चरणे च)

लुट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवलितावलितारौवलितारः
मध्यमवलितासेवलितासाथेवलिताध्वे
उत्तमवलिताहेवलितास्वहेवलितास्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): वलते · लिट् (आत्मने.): ववले · लुट् (आत्मने.): वलिता · लृट् (आत्मने.): वलिष्यते · लोट् (आत्मने.): वलताम् · लङ् (आत्मने.): अवलत · विधिलिङ् (आत्मने.): वलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अवलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अवलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वलन · ण्वुल्: वालकः · तृच्: वलिता · ण्यत्: वाल्यः · तव्य: वलितव्यः · अनीयर्: वलनीयः · क्त: वलितः · क्तवतु: वलितवान् · शानच्: वलमानः · क्त्वा: वलित्वा · ल्यप्: प्रवल्य · तुमुन्: वलितुम् · णमुल्: वालम् · घञ्: वालः · क्तिन्: वल्ति · क्वसु: ववल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वल्
वल्
val
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल् (cf. √ बल्, वल्ल्, and वृ) cl. 1. Ā. (Dhātup. xiv, 20) वलते (oftener P. वलति; cf. Vām. v, 2, 3; pf. ववले; ind.p. वलित्वा, Kāv.; aor. अवलिष्ट; fut. वलिता &c. Gr.), to turn, turn round, turn to (with अभिमुखम् and acc., or loc.), Kāv.; Kathās. &c.; to be drawn or attached towards, be attached to (loc.), Nalod.; Gīt.; to move to and fro, Hcat.; to go, approach, hasten, Mcar.; Śiś.; to return i.e. come back or home, Uttamac.; to return i.e. depart or go away again, ib.; HPariś.; to break forth, appear, Gīt.; to increase, Sāh.; to cover or enclose or to be covered (cf. √ 1. वृ), L. : Caus. वलयति or वालयति (Dhātup. xix, 58; aor. अवीवलत्), to cause to move or turn or roll, Śiś.; HPariś.; Naiṣ., Sch.; to cherish &c., W. (rather बालयति; see √ 2. बल्) : Desid. of Caus. in विवालयिषु, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (927,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल् {c1c} A. (वलते; but sometimes वलति also; वलित) 1 To go, approach, hasten; अन्योन्यं शरवृष्टिरेव वलते Mv. 6. 41; प्रणयिनं परिरब्धुमथांगना ववलिरे वलिरेचितमध्यमाः Śi. 6. 38, 6. 11, 19. 42; त्वदभिसरणरभसेन वलंती पतति पदानि कियंति चलंती Gīt. 6. --2 To move, turn, move or turn round; वलितकंधर Māl. 1. 29; दृष्टिरन्यतो न वलति K. --3 To turn to, be drawn or attracted towards, be attached to; हृदयमदये तस्पिन्नेवं पुनर्वलते बलात् Gīt. 7; Nalod. 3. 5. --4 To increase; वलन्नूपुरनिस्वना S. D. 116; अमंदं कंदर्पज्वरजनिताचिंताकुलतया वलद्वाधां राधां सरसामिदमूचे सहचरी Gīt. 1. --5 To cover, enclose. --6 To be covered, enclosed or surrounded. --WITH वि to move to and fro, roll about; स्विद्यति कूणति वेल्लति विवलति निमिष ते विलाकेयति तिर्यक् K. P. 10. --सं {1} to mix, blend. {2} to connect, unite with (mostly in p. p.; see संवलित).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0950-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वलितावल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वलिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वल् + क्त | वल् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वलिता 📚 ➤ आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना
संस्कृत: संवरणे सञ्चरणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वल् 📚(cf. √ बल्, वल्ल्, and वृ) cl. 1. Ā. (Dhātup. xiv, 20) वलते (oftener P…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें