🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:28:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वल्कला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वल्कलाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वल्कलाः

अर्थ: कस्य नेत्वम्" वृक्ष की छाल

संस्कृत: वृक्षत्वक् · पर्याय: त्वच्, वल्क, शल्क

व्युत्पत्ति: वल् + कलच्, कस्य नेत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल्कल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. वल्कल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. वल्कला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वल्कला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. वल्कला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. वल्कला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वल्कल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावल्कलःवल्कलौवल्कलाः
द्वितीयावल्कलम्वल्कलौवल्कलान्
तृतीयावल्कलेनवल्कलाभ्याम्वल्कलैः
चतुर्थीवल्कलायवल्कलाभ्याम्वल्कलेभ्यः
पञ्चमीवल्कलात् / वल्कलाद्वल्कलाभ्याम्वल्कलेभ्यः
षष्ठीवल्कलस्यवल्कलयोःवल्कलानाम्
सप्तमीवल्कलेवल्कलयोःवल्कलेषु
सम्बोधनहे वल्कलहे वल्कलौहे वल्कलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वल्कल
वल्कल
valkala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्कल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष की छाल । पेड़ों के धड़ और कांड पर का आवरण । पर्या॰—त्वक् । वल्क । चोच । चोलक । शल्क । छल्लक । छल्लि । छल्ली ।
२. वृक्ष की छाल का वस्त्र, जिसे अरण्यवासी मुनि और तपस्वी पहना करते थे उ॰—वल्कल की चोली हँस हँसकर ढीली करती थी आली ।—शकुं॰, पृ॰ ५ ।
३. ऋग्वेद की वाष्कल नामक शाखा ।
४. एक प्रकार की लोध (को॰) ।
५. एक दैत्य (को॰) । यौ॰—वल्कलसंवीत=वृक्ष की छाल का परिधान धारण करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्कल m. n. (ifc. f(आ). ) the bark of a tree, a garment made of bark (worn by ascetics &c.), Yājñ.; MBh. &c.
वल्कल m. = वल्क-रोध्र, L.
N. of a Daitya, BhP. (prob. w.r. for बल्वल)
pl. N. of a school of the Bahv-ṛcas (cf. बाष्कल), Divyāv.
वल्कल n. the bark of Cassia, L.
वल्कल &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्कलः --लं [वल्-कलन् कस्य नेत्वं] 1 The bark of a tree. --2 A garment made of bark, bark-garment; इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी Ś. 1. 20, 19. R. 12. 8; Ku. 5. 8; हैमवल्कलाः 6. 6 ‘wearing golden bark-dresses’; (cf. चीरपरिग्रहाः in Ku. 6. 93). --Comp. --संवीत a. clad in bark.
वल्कलः --लं [वल्-कलन् कस्य नेत्वं] 1 The bark of a tree. --2 A garment made of bark, bark-garment; इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी Ś. 1. 20, 19. R. 12. 8; Ku. 5. 8; हैमवल्कलाः 6. 6 ‘wearing golden bark-dresses’; (cf. चीरपरिग्रहाः in Ku. 6. 93). --Comp. --संवीत a. clad in bark.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्कल न० वल--कलन् कस्य नेत्त्वम् । १ त्वचे (दारचिति) वृक्षे राजनि० २ त्वचि (छाल) पुंन० अमरः । ३ शिला- वलकायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व(ब)ल्कलं, क्ली, (वलते संवृणोतीति । वल + बाहुलकात् कलन् ।) त्वचम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ डालचिनि इति भाषा ॥
व(व)ल्कलः, पुं क्ली, (वलते संवृणोतीति । वल + बाहुलकात् कलन् ।) वृक्षत्वक् । वाकल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । त्वक् २ बल्कम् ३ । इत्य- मरः ॥ त्वचा ४ त्वचम् ५ चोचम् ६ चोलकम् ७ शल्कम् ८ छल्लकम् ९ छल्लिः १० छल्ली ११ चोतकम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५६ । २ । “तौ तु पूर्व्वेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-299-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल्कल" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वल्कलाःवल्कल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: वल्कल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | वल्कला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वल्कलाः 📚 ➤ कस्य नेत्वम्" वृक्ष की छाल
संस्कृत: वृक्षत्वक् · पर्याय: त्वच्, वल्क, शल्क

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वल्कल 📚वृक्ष की छाल । पेड़ों के धड़ और कांड पर का आवरण । पर्या॰—त्वक् । वल्क …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वल्कल
छाल (२.४.१२) — त्वच्, वल्क

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें