🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:21:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वशंवद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वशंवद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वशंवद

अर्थ: आज्ञाकारी, अनुवर्ती, विनीत, अधीन, प्रभावित

व्युत्पत्ति: वश + वद् + खच्, मुम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वशंवद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वशंवद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वशंवद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावशंवदःवशंवदौवशंवदाः
द्वितीयावशंवदम्वशंवदौवशंवदान्
तृतीयावशंवदेनवशंवदाभ्याम्वशंवदैः
चतुर्थीवशंवदायवशंवदाभ्याम्वशंवदेभ्यः
पञ्चमीवशंवदात् / वशंवदाद्वशंवदाभ्याम्वशंवदेभ्यः
षष्ठीवशंवदस्यवशंवदयोःवशंवदानाम्
सप्तमीवशंवदेवशंवदयोःवशंवदेषु
सम्बोधनहे वशंवदहे वशंवदौहे वशंवदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वशंवद
वशंवद
vaśaṃvada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वशंवद वि॰ [सं॰]
१. वशीभूत । वशवर्ती ।
२. आज्ञाकारी । दास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वश—ं-वद mfn. (mostly ifc.) submissive to the will of another, obedient, compliant, devoted or addicted to, actuated or transported or overcome with (स्वेच्छा-व्˚, dependent on one's own will), Kāv.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वशंवद a. Obedient to the will of, compliant, submissive, subject, under the influence of (lit. and fig.); कोपस्य किं नु करभोरु वशंवदाऽभूः Bv. 3. 9, 2. 136, 157; N. 1. 33; सा ददर्श गुरुहर्षवशंवदवदनमनंगनिवासं Gīt. 11; अभिसारयते कांतं या मन्मथवशंवदा S. D.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वशंवद त्रि० वशं वशकरं मधुरं, वशोऽहनिति वा वदति वद--खच् मुम् च १ प्रियवाक्यवादिनि २ मधुरवादिनि (तवाहं वशः) इति २ वादिनि च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वशंवदः त्रि, (वशं तवाहं वश इति वाक्यं वद- तीति । वश + वद् + “प्रियवशे वदः खच् ।” ३ । २ । ३८ । इति खच् । “अरुर्द्विषदन्तस्य मुम् ।” ६ । ३ । ६७ । इति मुम् ।) वशं वदति यः । आयत्तकरवाक्यवक्ता । इति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥ (वशीभूतः । यथा, राजतरङ्गि- ण्याम् । ४ । ३९५ । “स जहार दुराचारो भूभृत् लोभवशंवदः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-301-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वशंवद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वशंवदवशंवद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वशंवद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वशंवद 📚 ➤ आज्ञाकारी, अनुवर्ती, विनीत, अधीन, प्रभावित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वशंवद 📚वशीभूत । वशवर्ती🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वशंवद = वश + ं-वद कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वशंवद: वश + वद् + खच्, मुम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें