🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वशीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वशि+ईर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वशि

अर्थ: वशः अस्त्यस्य इनि शक्तिशाली

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वशिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वशिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. वशिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वशिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावशिवशिनीवशीनि
द्वितीयावशिवशिनीवशीनि
तृतीयावशिनावशिभ्याम्वशिभिः
चतुर्थीवशिनेवशिभ्याम्वशिभ्यः
पञ्चमीवशिनःवशिभ्याम्वशिभ्यः
षष्ठीवशिनःवशिनोःवशिनाम्
सप्तमीवशिनिवशिनोःवशिषु
सम्बोधनहे वशिन् / हे वशिहे वशिनीहे वशीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ईर

अर्थ: फेंकना

संस्कृत: क्षेपे

अंग्रेज़ी: to throw

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्
  3. ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर् (चुरादिगण) · अर्थ: फेंकना (क्षेपे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईरतात् / ईरताद् / ईरतु / ईरयतात् / ईरयताद् / ईरयतुईरताम् / ईरयताम्ईरन्तु / ईरयन्तु
मध्यमईर / ईरतात् / ईरताद् / ईरय / ईरयतात् / ईरयताद्ईरतम् / ईरयतम्ईरत / ईरयत
उत्तमईरयाणि / ईराणिईरयाव / ईरावईरयाम / ईराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईरति · लट् (आत्मने.): ईरयते · लिट्: ईरयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ईरयाञ्चक्रे · लुट्: ईरयिता · लुट् (आत्मने.): ईरयिता · लृट्: ईरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ईरयिष्यते · लोट्: ईरतात् · लोट् (आत्मने.): ईरयताम् · लङ्: ऐरत् · लङ् (आत्मने.): ऐरयत · विधिलिङ्: ईरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ईरयेत · आशीर्लिङ्: ईर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईरयिषीष्ट · लुङ्: ऐरिरत् · लुङ् (आत्मने.): ऐरिरत · लृङ्: ऐरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): ऐरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईरण · ण्वुल्: ईरकः · तृच्: ईरिता · यत्: ईर्यः · ण्यत्: ईर्यः · तव्य: ईरितव्यः · अनीयर्: ईरणीयः · क्त: ईरितः · क्तवतु: ईरितवान् · शतृ: ईरन् · स्य-शतृ: ईरिष्यन् · शानच्: ईरयमाणः · क्त्वा: ईरित्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: ईरितुम् · णमुल्: ईरम् · घञ्: ईरः · क्तिन्: ईर्ति · क्वसु: ईराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वशिन्
वशिन्
vaśin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वशिन् mfn. having will or power, having authority, a ruler, lord (‘over’ gen.), RV.; AV.; Br. &c.
compliant, obedient, VS.; TS.; Vet.
master of one's self having the mastery of one's passions, MBh.; Kāv. &c.
void, empty (properly ‘at disposal’), KātyŚr.
वशिन् m. a ruler See above
a sage with subdued passions, W.
N. of a son of Kṛti, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वशिन् a. (नी f.) [वशः अस्त्यस्य इनि] 1 Powerful. --2 Being under control, subdued, subject, submissive. --3 One who has subdued his passions (used like a noun also); प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः R. 2. 70, 8. 90, 19. 1; Ś. 5. 28. --m. Ved. 1 A ruler, lord. --2 A sage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वशिन् त्रि० वशोऽस्त्यस्य इनि । १ जितेन्द्रिये २ स्वाधीने स्वतन्त्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वशिवशिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वशिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | वशिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
ईरईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच् | ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वशि 📚 ➤ वशः अस्त्यस्य इनि शक्तिशाली

ईर 📚 ➤ फेंकना
संस्कृत: क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वशिन् 📚mfn. having will or power, having authority, a ruler, lord (‘over’ gen…🔵🟣🟢
ईर् 📚cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वशीरवशि + ईरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें