🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:39:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वसन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वसन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वसन

अर्थ: रहना, निवास करना, ठहरना

संस्कृत: वस्त्रम् · पर्याय: वस्त्र, आच्छादन, वास, चेल, अंशुक

व्युत्पत्ति: वस् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वसन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावसनम्वसनेवसनानि
द्वितीयावसनम्वसनेवसनानि
तृतीयावसनेनवसनाभ्याम्वसनैः
चतुर्थीवसनायवसनाभ्याम्वसनेभ्यः
पञ्चमीवसनात् / वसनाद्वसनाभ्याम्वसनेभ्यः
षष्ठीवसनस्यवसनयोःवसनानाम्
सप्तमीवसनेवसनयोःवसनेषु
सम्बोधनहे वसनहे वसनेहे वसनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वसन
वसन
vasana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वसन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वस्त्र ।
२. ढकने की वस्तु । आवरण । छादन ।
३. घेरा । अवरोघ । परिवेष्ठन (को॰) । यौ॰—वसनपर्याय=वस्त्रपरिवर्तन । वस्त्र बदलना । वसनसप्त= तंबू । खेमा । रावटी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वसन n. (for 2. see col. 3) cloth, clothes, dress, garment, apparel, attire (du. an upper and lower garment), RV. &c. &c. (ifc. f(आ). = clothed in, surrounded by, engrossed by i.e. wholly devoted or attached to, e.g. to a doctrine, Kāv.; Pur.)
investment, siege, L.
a leaf of the cinnamon tree, L.
वसन f(आ)n. an ornament worn by women round the loins, L.
2. वसन n. (for 1. See col. 1) dwelling, abiding, sojourn, residence in (comp.), MBh.
1. 2. वसन See p. 932, cols. 1 and 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (932,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वसनं [वस्-आधारे ल्युट्] 1 Dwelling, residing, staying. --2 A house, residence. --3 Dressing, clothing, covering. --4 A garment, cloth, dress, clothes; वसने परिधूसरे वसाना Ś. 7. 21; उत्संगे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां Me. 86, 41. --5 An ornament worn (by women) round the loins, (probably for रसना).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0953-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसन न० वस--आच्छादने कर्मणि ल्युट् । १ वस्त्रे अमरः । भावे ल्युट् । २ छादने मेदि० वस--वासे आधारे ल्युट् । ३ निवासे ४ स्त्रीकटीभूषणे च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसनं, क्ली, (वस्यते आच्छाद्यतेऽनेनेति । वस् + ल्युट् ।) वस्त्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, गीत- गोविन्दे । १ । १२ । “वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभं हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् । केशवधृतहलधररूप ! जय जगदीश हरे ! ॥” वसनमिति । वस् + भावे ल्युट् ।) छादनम् । इति मेदिनी । ने, १२३ ॥ (वस + आघारे ल्युट् ।) निवासः । (यथा, महाभारते । ५ । ४३ । ६० । “मौनान्न स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः । स्वलक्षणन्तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥”) स्त्रीकटीभूषणम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-304-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वसन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वसनवसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वस् + ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वसन 📚 ➤ रहना, निवास करना, ठहरना
संस्कृत: वस्त्रम् · पर्याय: वस्त्र, आच्छादन, वास, चेल, अंशुक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वसन 📚वस्त्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वसन
वस्त्र (२.६.११६) — वस्त्र, आच्छादन, वासस्, चैल, अंशुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वसन: वस् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें