🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:52:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वसुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वसुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वसुक

अर्थ: आक का पौधा

संस्कृत: शाम्भरलवणम् · पर्याय: अर्काह्व, आस्फोट, गणरूप, विकीरण, मन्दार

व्युत्पत्ति: वसु + कै + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वसुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वसुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वसुक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावसुकम्वसुकेवसुकानि
द्वितीयावसुकम्वसुकेवसुकानि
तृतीयावसुकेनवसुकाभ्याम्वसुकैः
चतुर्थीवसुकायवसुकाभ्याम्वसुकेभ्यः
पञ्चमीवसुकात् / वसुकाद्वसुकाभ्याम्वसुकेभ्यः
षष्ठीवसुकस्यवसुकयोःवसुकानाम्
सप्तमीवसुकेवसुकयोःवसुकेषु
सम्बोधनहे वसुकहे वसुकेहे वसुकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वसुक
वसुक
vasuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
साँभर झील का नमक (2.9.43) रौमक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वसुक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साँभर नमक ।
२. पांशु लवण । रेह ।
३. वास्तुक शाक । बथुआ ।
४. काला अगर । कृष्णागुरु ।
५. क्षार लवण ।
६. मदार का वृक्ष ।
७. बनहला वृक्ष । बड़ी मौलासिरी ।
८. एक प्रकार का ताल (को॰) ।
९. एक प्रकार का पुष्प (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वसुक m. (in a formula) is said to = वासयितृ (prob. ‘one who clothes’), MaitrS.; TāṇḍBr.
N. of various plants (accord. to L. = Calotropis Gigantea; Agati Grandiflora; Adhatoda Vasika and Chenopodium), Suśr.
a kind of measure (in music)
वसुक n. a kind of salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (932,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वसु(सू)कः The plant called Arka. --कं 1 Sea-salt. --2 Fossil-salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0953-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसुक पु० वसुना सूर्य्यनाम्ला कायति कै--क । १ अर्कवृक्षे अमरः । २ वकवृक्षे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4863,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसुकं, क्ली, (वसुवत् कायतीति । कै + कः ।) साम्भरिलवणम् । इत्यमरः ॥ पांशवम् । वास्तू- कम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
वसुकः, पुं, (वसुः सूर्य्यस्तन्नाम्ना कायतीति । कै + आतोऽनुपेति कः ।) अर्कवृक्षः । इत्यमरः ॥ शिव- मल्ली । इति मेदिनी । के, १५२ ॥ पुष्पविशेषः । स तु श्वेतरक्तभेदेन द्विविधः । तत्पर्य्यायः । वसुः २ शैवः ३ वकः ४ शिवमल्लिका ५ पाशुपतः ६ शिवमतः ७ सुरेष्टः ८ शिवशेखरः ९ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । पाके शीतत्वम् । दीपनत्वम् । अजीर्णवातगुल्मनाशि- त्वम् । श्वेतस्य रसायनत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायान्तरं यथा, -- “वकपुष्पः काकशीर्षः स्थूलपुष्पः शिवप्रियः । वसुकः काकनामा च वसुहट्टः स्वपूरकः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-307-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वसुकवसुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वसुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वसुक 📚 ➤ आक का पौधा
संस्कृत: शाम्भरलवणम् · पर्याय: अर्काह्व, आस्फोट, गणरूप, विकीरण, मन्दार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वसुक 📚साँभर नमक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वसुक
आक (मदार) के नाम (२.४.८०) — अर्काह्व, आस्फोट, गणरूप, विकीरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वसुक: वसु + कै + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें