🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:45:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वस्ती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वस्ती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वस्ती

अर्थ: निवास, आवास, टिकना

संस्कृत: वस्त्रान्तावयवः · पर्याय: दशा

व्युत्पत्ति: वस् + तिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वस्ति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. वस्ति (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. वस्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. वस्ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. वस्ति (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. वस्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. वस्ती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वस्ति (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावस्तिःवस्तीवस्तयः
द्वितीयावस्तिम्वस्तीवस्तीन्
तृतीयावस्तिनावस्तिभ्याम्वस्तिभिः
चतुर्थीवस्तयेवस्तिभ्याम्वस्तिभ्यः
पञ्चमीवस्तेःवस्तिभ्याम्वस्तिभ्यः
षष्ठीवस्तेःवस्त्योःवस्तीनाम्
सप्तमीवस्तौवस्त्योःवस्तिषु
सम्बोधनहे वस्तेहे वस्तीहे वस्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वस्ति
वस्ति
vasti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाभि के नीचे का भाग (2.6.74)
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) (2.6.115) दशा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वस्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नाभि के नीचे का भाग । पेड़ू ।
२. मूत्राशय ।
३. पिचकारी ।
४. रहना । रुकना । पड़ाव । निवास (को॰) ।
५. वस्त्र का आँचल । छोर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वस्ति m. or f. (for 2. See col. 2) the ends or skirt of a cloth (also pl.), L.
2. वस्ति f. (for 1. See col. 1, for 3. See p. 933, col. 1) abiding, dwelling, staying, W.
3. वस्ति m. f. (also written बस्ति; perh. connected with 2. वस्ति See p. 932, col. 3) the bladder, AV. &c. &c.
the lower belly, abdomen, VarBṛS., KāśīKh.
the pelvis, MW.
an injection-syringe made of bladder or the injection itself, Kathās.; Suśr. &c.
वस्ति [cf. Lat. venter, vesica; Germ. wanast, Wanst.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (932,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वस्तिः m., f. 1 Residing, dwelling, staying. --2 The abdomen, the lower belly. --3 The pelvis. --4 The bladder. --5 A syringe, clyster. --Comp. --मलं urine. --शिरस् n. {1} the pipe of a clyster. {2} the neck of the bladder. --शोधनं a diuretic (which [] clears the bladder).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0954-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वस्तिः, पुं, स्त्री, (वसति मूत्रादिकमत्र । वस् + “वसेस्तिः ।” उणा० ४ । १७९ । इति तिः ।) नाभेरधोभागः । इत्यमरः ॥ वस्ते आच्छादयति मूत्राशयपुटं वस्तिः । वस ल स्तृतौ नाम्नीति तिक् । मूत्राशयपुटो वस्तिरिति रत्नमाला । इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ अथ वस्ति- विधिः । “वस्तिर्द्विधानुवासाख्यो निरूहश्च ततः परः । यः स्नेहैर्दीयते स स्यादनुवासननामकः ॥ कषायक्षारतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते । वस्तिभिर्दीयते यस्मात् तस्माद्बस्तिरिति स्मृतः ॥” वस्तिभिः मृगादीनां मूत्राशयैः । “तत्रानुवासनाख्यो हि वस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते । अनुवासनभेदश्च मात्रावस्तिरुदीरितः ॥ पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्द्धापि वा भवेत् । अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवला- निली ॥ नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी । नास्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादतृड्- युताः ॥ शोथमूर्च्छारुचिभयश्वासकासक्षयातुराः । नेत्रं कार्य्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः । नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते ॥” नेत्रं नाडी । तथा च विश्वप्रकाशे । नेत्रं पथि गुणे वस्त्रे तरुमूले विलोचने । नेत्रबन्धे च नाड्याञ्च नेत्रो नेतरि भेदवदिति ॥ “एकवर्षात्तु षड्वर्षं यावन्मानं षडङ्गुलम् । ततो द्बादशकं यावन्मानं स्यादष्टसंमितम् ॥ ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता । मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिरन्ध्रकम् ॥ यथासंख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम् ॥” मूले स्थूलम् । ततः क्रमात् कृशम् । मुद्गच्छिद्रादि- प्रमाणं नेत्रं क्रमेण षड्वर्षाय द्वादशवर्षाय तदूर्द्धवर्षाय ज्ञेयम् । “आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं विधीयते । कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम् ॥” परिणाहोऽत्र स्थौल्यम् । “तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्य्ये भागाच्चतुर्थकात् । कर्णिका गवादिकर्णवत् । कर्णिका छत्राकारा गुदाधिकान्तःप्रवेशरोधिनी कर्णिकेति । कर्णि- काकारत्वात् कर्णिकेति कथ्यते । [] “योजयेत्तत्र वस्तिञ्च बन्धद्वयविधानतः । मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत् ॥” वस्तिरिति शेषः । “मूत्रको यस्य वस्तिस्तु तदलाभे तु चर्म्मजः । कषायरक्तः समृदुर्वस्तिःस्निग्धो दृढो हितः ॥ व्रणवस्तेस्तु नेत्रं स्यात् श्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् । मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनालिकापरिणाहि च ॥ शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः । कुरुते परिवृद्धिञ्च वस्तिः सम्यगुपासितः ॥ दिवा शीते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयते । ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम् । बवातिस्निग्धमशनं भोजयित्वानुवासयेत् । मदं मूर्च्छाञ्च जनयेत् द्बिधा स्नेहप्रयोजितः ॥” द्विधाभाजने वस्तौ च । “रूक्षं भुक्तवतोऽत्यन्तं बलं वर्णञ्च हापयेत् । युक्तस्ने हमतो जन्तुं भोजयित्वानुवासयेत् ॥” युक्तस्नेहं यथोचितस्नेहं भोज्यं भोजयित्वा इत्यर्थः । “हीनमात्रावुभौ वस्ती नातिकार्य्यकरौ स्मृतौ । अतिमात्रौ तथानाहक्लमातिसारकारकौ ॥” उभौ वस्ती अनुवासननिरूहाख्यौ । “उत्तमा स्यात् पलैः षड्भिर्मध्यमा स्यात् पलैस्त्रिभिः । पलद्वयेन हीना स्यादुक्ता मात्रानुवासने ॥” * ॥ अथ स्नेहवस्तिः । “शताह्वासैन्धवाभ्यां च देयं स्नेहे च चूर्णकम् । तन्मात्रोत्तममध्यान्त्याः षट्चतुर्द्वयमाषकैः ॥ विरेचनात् सप्तरात्रे गते जातबलाय च । भुक्तान्नायानुवास्याय वस्तिर्देयोऽनुवासनः ॥ अथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः । भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतं चंक्रमणं ततः ॥ उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत् स्नेहवस्तिना ॥” उष्णाम्बस्वेदितं उष्णाम्बुना स्नापितम् । “सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः । कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धे ग
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वस्ति" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वस्तीवस्ति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: वस्ति (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | वस्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वस्ती 📚 ➤ निवास, आवास, टिकना
संस्कृत: वस्त्रान्तावयवः · पर्याय: दशा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वस्ति 📚नाभि के नीचे का भाग । पेड़ू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वस्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें