🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वहः

अर्थ: बहना, झरना, ढोना, ढो ले जाना

संस्कृत: प्रापणे

अंग्रेज़ी: to flow, to propel, to carry, to haul, to drag

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. वह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वहस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वहस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. वहस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वह् (भ्वादिगण) · अर्थ: बहना, झरना, ढोना, ढो ले जाना (प्रापणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवहत् / अवहद्अवहताम्अवहन्
मध्यमअवहःअवहतम्अवहत
उत्तमअवहम्अवहावअवहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वहति · लट् (आत्मने.): वहते · लिट्: उवाह · लिट् (आत्मने.): ऊहे · लुट्: वोढा · लुट् (आत्मने.): वोढा · लृट्: वक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): वक्ष्यते · लोट्: वहतात् · लोट् (आत्मने.): वहताम् · लङ्: अवहत् · लङ् (आत्मने.): अवहत · विधिलिङ्: वहेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वहेत · आशीर्लिङ्: उह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वक्षीष्ट · लुङ्: अवाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अवोढ · लृङ्: अवक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वहन · ण्वुल्: वाहकः · तृच्: वोढा · यत्: वह्यः · ण्यत्: वाह्यः · तव्य: वोढव्यः · अनीयर्: वहनीयः · क्त: ऊढः · क्तवतु: ऊढवान् · शतृ: वहन् · स्य-शतृ: वक्ष्यन् · शानच्: वहमानः · क्त्वा: ऊढ्वा · ल्यप्: प्रोह्य · तुमुन्: वोढुम् · णमुल्: वाहम् · घञ्: वाहः · क्तिन्: ऊढि · क्वसु: ऊहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वह्
वह्
vah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वह् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 35) वहति, ˚ते (in later language Ā. only mc.; Vedic forms which may partly belong to the aor. are वक्षि, वोढम्, ˚ढाम् or वोळ्हम्, ˚ळ्हाम्, उहीत, वक्ष्व, वोढ्वम्, ऊढ्वम्, उहान; pf. उवाह, ऊहुः; ऊहे, RV. &c. &c.; ववाह, ˚हतुः, MBh.; aor. Ved. अवाक्षीत् or अवाट् Subj. वक्षत्, ˚अति, Prec. उह्यात्; अवक्षि, अवोढ Gr.; fut. वोढा, Br.; वक्ष्यति, ˚ते, AV. &c.; वहिष्यति, MBh. &c.; inf. वोढुम्, RV. &c. &c. [Ved. also ˚ढवे and ˚ढवै]; वाहे, RV.; वहध्यै, ib.; ind.p. ऊढ्वा, Br.; -उह्य, AV. &c. &c.; cf. √ 1. ऊह्), to carry, transport, convey (with instr. of vehicle), RV. &c. &c.; to lead, conduct (esp. offerings to the gods, said of Agni), ib.; to bear along (water, said of rivers), ib.; to draw (a car), guide (horses &c.), ib.; to lead towards, to bring, procure, bestow, Kāv.; Kathās.; to cause, effect, BhP.; to offer (a sacrifice), ib.; to spread, diffuse (scent), Kathās.; to shed (tears), BhP.; to carry away, carry off, rob, MBh.; Kāv. &c.; to lead home, take to wife, marry, RV. &c. &c.; to bear or carry on or with (loc. or instr.), MBh.; Kāv. &c.; to take or carry with or about one's self, have, possess, Kāv.; Pur.; Rājat.; to wear (clothes), Mṛcch.; (with शिरस्) to bear one's head (उच्चैश्-तराम्, ‘high’), Hariv.; (with वसुंधराम् or क्ष्मा-मण्डालम्) to support i.e. rule the earth, Rājat.; (with गर्भम्) to be with child, Pañcat.; to bear, suffer, endure, Kāv.; Pur.; to forbear, forgive, pardon, BhP.; to undergo (with अग्निम्, विषम्, तुलाम्, ‘the ordeal of fire, poison, and the balance’), Yājñ.; to experience, feel, MBh.; Kāv. &c.; to exhibit, show, betray, ib.; to pay (a fine), Yājñ.; to pass, spend (time), Rājat.; (intrans.) to drive, ride, go by or in (with instr. of the vehicle), be borne or carried along, run, swim &c., RV. &c. &c.; to draw (scil. a carriage, said of a horse), Mn. viii, 146; to blow (as wind), Kāv.; Sāh.; to pass away, elapse, Hcar. : Pass. उह्यते (ep. also ˚ति; aor. अवाहि), to be carried (उह्यमान, ‘being c˚’) &c.; to be drawn or borne by (instr.) or along or off, RV. &c. &c.: Caus. वाहयति (mc. also ˚ते; aor. अवीवहत्; Pass. वाह्यते), to cause to bear or carry or convey or draw (with two acc. Pāṇ. i, 4, 52, Vārtt. 6 Pat.), drive (a chariot), guide or ride (a horse), propel (a boat), go or travel by any vehicle, MBh.; Kāv. &c.; to cause to guide (two acc.), Vop.; to cause any one (acc.) to carry anything (acc.) on (loc.), MBh.; to cause to take in marriage, ib.; to cause to be conveyed by (instr.), Ragh.; Rājat.; to traverse (a road), Ragh.; to accomplish (a journey), Megh.; to employ, keep going or in work, Mn. iii, 68; iv, 86; to give, administer (see वाहित); to take in, deceive (see id.) : Desid. विवक्षति, ˚ते Gr.: Intens. वनीवाह्यते, to carry hither and thither (cf. वनीवाहन and वनीवाहित); वावहीति, to bear (a burden), Subh.; वावह्यते, वावोढि Gr.
वह् [cf. Gk. ὄχος for ϝοχος, ὀχέομαι; Lat. vehere, vehiculum; Slav. vesti; Lith. vèżti; Goth. gawigan; Germ. wëgan, bewegen; Eng. weigh.]
2. वह् (ifc.; strong form वाह् weak form ऊह् or उह्, which with a preceding अ coalesces into औ; cf. Pāṇ. iii, 2, 64; iv, 1, 61) carrying, drawing, bearing, holding (cf. अनड्-उह्, अप्सु-वह्, इन्द्र-वह् &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (933,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वह् {c1c} U. (वहति-ते, उवाह, ऊहे, अवाक्षीत्, अवोढ, वक्ष्यति-ते, वोढुं, ऊढ; pass. उह्यते) 1 To carry, lead, bear, convey, transport (oft. with two acc.); अजां ग्रामं वहति; वहति विधिहुतं या हविः Ś. 1. 1; न च हव्यं वहत्यग्निः Ms. 4. 249. --2 To bear along, cause to move onward, waft, propel; जलानि या तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानीं R. 13. 61; त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां Ś. 7. 6; R. 11. 10. --3 To fetch, bring; वहति जलमियं Mu. 1. 4. --4 To bear, support, hold up, sustain; न गर्दभा वजिधुरं वहंति Mk. 4. 17; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5 ‘when my father is leading the van &c.’; वहति भुवनश्रेणीं शेषः फणाफलकस्थितां Bh. 2. 35, Ś. 7. 17; Me. 17. --5 To carry off; take away; अद्रेः शृंगं वहति (v. l. for हरति) पवनः किंस्विद् Me. 14. --6 To marry; यदूढया वारणराजहार्यया Ku. 5. 70; Ms. 3. 38. --7 To have, possess, bear; वहसि हि धनहार्यं पण्यभूतं शरीरं Mk. 1. 31; वहति विषधरान् पटीरजन्मा Bv. 1. 74. --8 To assume, exhibit, show; लक्ष्मीमुवाह सकलस्य शशांकमूर्तेः Ki. 2. 59, 9. 2. --9 To look to, attend to, take care of; मुग्धाया मे जनन्या योगक्षेमं वहस्व M. 4; तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहं Bg. 9. 22. [] --10 To suffer, feel, experience; Bv. 1. 94; so दुःखं, हर्षं, शोकं, तोषं &c. --11 (Intransitive in this and the following senses) To be borne or carried on, move or walk on; वहतं बलीवर्दौ वहतं Mk. 6; उत्थाय पुनरवहत् K.; Pt. 1. 43, 291. --12 To flow (as rivers); प्रत्यगूहुर्महानद्यः Mb.; परोपकाराय वहंति नद्यः Subhāṣ. --13 To blow (as wind); मंदं वहति मारुतः Rām.; वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय Gīt. 5. --14 To breathe. --Caus. (वाहयति-ते) 1 To cause to bear or carry, cause to be brought or led. --2 To drive, impel, direct. --3 To traverse, pass or go over; स वाह्यते राजपथः शिवाभिः R. 16. 12; भवान्वाहयेदध्वशेषं Me. 38. --4 To use, carry; Bk. 14. 23. --5 To place in a boat. --6 To proceed, go. --7 To carry out, complete, finish. --8 To go to, visit. --Desid. (विवक्षति-ते) To wish to carry &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0954-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वहःवह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: वह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वहस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वहः 📚 ➤ बहना, झरना, ढोना, ढो ले जाना
संस्कृत: प्रापणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वह् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 35) वहति, ˚ते (in later language Ā. only…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें