🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:15:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वहदत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वह-+दतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दतः

अर्थ: दांत

संस्कृत: दन्तः · पर्याय: रदन, दशन, रद, द्विज, कुञ्ज

अंग्रेज़ी: Tooth

व्युत्पत्ति: दम् + तन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दन्त (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. दन्त (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. दन्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. दत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. दत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. दत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. दत् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. दत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दन्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादन्तःदन्तौदन्ताः
द्वितीयादन्तम्दन्तौदन्तान्
तृतीयादन्तेनदन्ताभ्याम्दन्तैः
चतुर्थीदन्तायदन्ताभ्याम्दन्तेभ्यः
पञ्चमीदन्तात् / दन्ताद्दन्ताभ्याम्दन्तेभ्यः
षष्ठीदन्तस्यदन्तयोःदन्तानाम्
सप्तमीदन्तेदन्तयोःदन्तेषु
सम्बोधनहे दन्तहे दन्तौहे दन्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दंत
दंत
daṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंत संज्ञा पुं॰ [सं॰ दन्त]
१. दाँत । उ॰—दंत कवाडया नह रँग्या । चालउ सखी होली खेलबा जाई ।—बी॰ रासो, पृ॰ ६८ । यौ॰—दंतकथा । दंत चिकित्सक = दाँत की चिकित्सा करनेवाला । दंतचिकित्सा = दाँत का इलाज ।
२. ३२ की संख्या ।
३. गाँव के हिस्सों में बहुत ही छोटा हिस्सा जो पाई से भी बहुत कम होता है । (कौड़ियों में दाँत के चिह्न होते हैं इसी से यह संख्या बनी है) ।
४. कुंज ।
५. पहाड़ की चोटी ।
६. वाण का सिरा या नोक (को॰) ।
७. हाथी का दाँत (को॰) । यो॰—दंतकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दन्त m. (fr. &) = दत्, RV. vi, 75, 11; AV. &c. (n., R. vi, 82, 28; ifc., f(आ). [Kathās. xxi; Caurap.] or f(ई). [MBh. ix; Mṛcch. x, 13; VarBṛS.; Ghaṭ.] Pāṇ. iv, 1, 55)
the number 32 Gaṇit.
an elephant's tusk, ivory, MBh.; R. &c.
the point (of an arrow? अथरी), RV. iv, 6, 8
the peak or ridge of a mountain, Haravij. iv, 32; Dharmaśarm. vii, 32
an arbour, Śiś. iv, 40
a pin used in playing a lute, Haravij. i, 9
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंतः [दम्-तन् Uṇ. 3. 86] 1 A tooth, tusk, fang (as of serpents, beasts &c.); वदसि यदि किंचिदपि दंतरुचिकौमुदी हरति दरतिमिरमतिघोरं Gīt. 10; सर्पदंत, वराह˚ &c. --2 An elephant's tusk, ivory: ˚पांचालिका Māl. 10. 5. --3 The point of an arrow. --4 The peak of a mountain. --5 The side or ridge of a mountain. --6 The number thirty-two. --7 A bower, an arbour (कुंज). --Comp. --अग्रं the point of a tooth. --अंतरं the space between the teeth. --अर्बुदः, --दं gumboil. --आघातः {1} a bite. {2} the citron tree. --आयुधः a hog. --आलयः the mouth. --आलिका, --आली a horse's bridle. --उद्धेदः dentition. --उलूखलिकः, --खलिन् m. one who uses his teeth for a mortar, (grinding grain [] to be eaten between his teeth), an anchorite; cf. Ms. 6. 17. --कर्षणः a lime or citron tree. --कारः an artist who works in ivory. --क ष्ठं a piece of stick or twig used as a tooth-brush. --कूरः fight. --ग्राहिन् a. injuring the teeth, causing them to decay. --घर्षः chattering or grinding the teeth. --घातः a bite. --चालः looseness of the teeth. --छदः a lip; वारंवारमुदारशीत्कृतकृतो दंतच्छदान् पीडयन Bh. 1. 43; Rs. 4. 12. --जात a. (a child) that is teething. --जाहं the root of a tooth. --धावनं {1} cleaning or washing the teeth. {2} a tooth-brush. --(नः) {1} the Bakula tree. {2} the Khadira tree. --पत्रं a sort of ear-ornament; R. 6. 17; Ku. 7. 23; (often used in Kādambarī). --पत्रकं {1} an ear-ornament. {2} a Kunda flower. --पत्रिका {1} an ear-ornament; Śi. 1. 60. {2} Kunda. --पवनं {1} a tooth-brush. {2} cleaning or washing the teeth. --पांच लिका an ivory doll; Māl. 10. 5. --पातः the falling out of the teeth. --पाली {1} the point of a tooth. {2} gum. --पुप्पुटः --टकः gum-boil. --पुष्पं {1} the Kunda flower. {2} fruit of the clearing-nut plant (कतकफल). --प्रक्षालनं washing the teeth. --फलः the wood-apple tree. --(ला) long pepper. --भागः the forepart of an elephant's head (where the tusks appear). --मलं, --रजस् n. the tartar of the teeth. --मांसं, --मूलं, --वल्कं gums. --मूलीयाः pl. the dental letters, viz. --ऌ, त्, थ्, द, ध्, न्, ल् and स्. --रोगः toothache. --लेखकः one who earns his bread by painting or marking the teeth. --वल्कं the enamel of the teeth. --वस्त्रं, --वासस् n. the lip; तुलां यदारोहति दंतवार सा Ku. 5. 34, Śi. 10. 86. --बीजः, --वीजः, --वीजकः, --वीजकः the pomegranate tree. --वीणा {1} a kind of musical instrument or harp. {2} chattering of the teeth; दंतवीणां वादयन् Pt. 1. --वेष्टः {1} the gums. {2} a ring round the tusk of an elephant. {3} a tumor of the gums. --वैदर्भः loosening of the teeth through external injury. --व्यसनं fracture of the teeth. --शंकुः a pair of pincers for drawing out teeth. --शठ a. sour, acid. --(ठः) {1} sourness, acidity. {2} the citron tree. --शर्करा tartar [] of the teeth. --शाणः a kind of tooth-powder, dentifrice. --शिरा {1} a back or double tooth. {2} the gum. --शूलः, --लं tooth-ache. --शोधनिः f. a tooth-pick. --शोफः swelling of the gums. --संघर्षः gnashing or rubbing together the teeth. --हर्षः morbid sensitiveness of the teeth (as when they are set on edge). --हर्षकः the citron tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दन्त पु० अन्तर्भावितण्यर्थे दम--तन् । १ मुखान्तःस्थचर्वण- साधनेऽस्थिभेदे (दाँत) २ कुञ्जे, ३ पर्वतनितम्बे ४ सानुनि, ५ द्वात्रिंशत्संख्यायाञ्च मेदि० । अत एव नैषध० दन्तानां द्विगुणितषोडशपदार्थरूपत्वेन भङ्ग्या द्वात्रिंशत्त्वं वर्णितं यथा । “उद्देशपर्वण्यपि लक्षणेऽपि द्विधो- दितैः षोडशभिः पदार्थैः । आन्विक्षिकीं यद्दशनद्विमालीं तां मुक्तिकामाकलितां प्रतीमः” । ६ शैलशृङ्गे त्रिका० (।ऽऽ) रूपे ७ पञ्चमात्राप्रभेदेछन्दोग्र० सदन्ततया जन्मनि जन्मोत्तरं मासभेदे च तज्जन्मफलं ज्यो० त० उक्तं यथा “जातः सदन्तः पितृमातृहन्ता तातं विहन्यात् प्रथमे तु मासे । अम्बां द्वितीये सहजं तृतीये मासे चतुर्थे शुभका- रकः स्यात् । मिष्टान्नभोजी सुभगः सुताख्ये ५ षष्ठे सुखी पण्डितकल्पबुद्धिः । ततोऽधिकः स्यात् बलवान् द्युनाख्ये ७ मासेऽष्टमे वित्तसुखैर्विहीनः । सुरप्रतापी नवमे मृत्युश्च दशमे तथा । एकादशे द्वादशे च सुखी च सुभगो भवेत् । अष्टौ पुत्तलकान् कृत्वा सुगन्धैर्गन्धकैस्तथा । स्रोतःसु संक्रमे चापि स्रापयेत् शुक्लपुष्पकैः । स्नानं संक्र- मणस्याधः शम्भोर्द्दर्शनमन्ततः । होमं विप्रार्च्चनञ्चैव- मशभे दन्तदर्शने” । “स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्ण- दंष्ट्राः समाश्च शुभाः” वृ० स० ६७ अ० । दन्तम्लप्रादुर्भावश्च [] गर्भोपनिषदि गर्भे सप्तममासे जायते इति प्रतिपादितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3463-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दन्त" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वह-दतःसमास: वह + दन्त तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: दन्त (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दन्त (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | दन्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वहदतः 📚वह 📚दन्त ➤ वह (बहना, झरना, ढोना, ढो ले जाना) + दन्त (दांत)
संस्कृत: दन्तः · पर्याय: रदन, दशन, रद, द्विज, कुञ्ज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वह 📚नृत्य जिसमें नायक और नायिका दोनों रसपूर्ण हो परस्पर प्रेमप्रदर्शनपूर्व…🟠🔵🟣🟢🟤
दंत 📚दाँत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दन्त
दाँत (२.६.९२) — रदन, दशन, रद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वह-दतः = वह + दतः तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें