🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वह
vaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वह नृत्य जिसमें नायक और नायिका दोनों रसपूर्ण हो परस्पर प्रेमप्रदर्शनपूर्वक चुंबनादि करते हुए नृत्य करते हैं ।
२. बिजली की चमक ।
३. कटाव । क्षत (को॰) ।
वह १ सर्ब॰ [सं॰ सः या असौ]
१. एक शब्द जिसके द्वारा दूसरे मनुष्य से बातचीत करते समय किसी तीसरे मनुष्य का संकेत किया जाता है । जैसे,—तुम जाआ; वह आता ही होगा ।
२. एक निर्देशकारक शब्द जिससे दूर की या परोक्ष वस्तुओं का संकेत करते हैं । जैसे,—यह और वह दोनों एक ही है । विशेष—इस अर्थ में यह शब्द संज्ञा के पहले विशेषण की तरह भी आता है । जैसे,—यह आदमी और वह आदमी ।
वह २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बैल का कंधा ।
२. घोड़ा ।
३. वायु ।
४. मार्ग । पथ ।
५. नद ।
६. वाहन (को॰) ।
७. प्रवाह । धारा (को॰) ।
८. ले जाने या ढोने की क्रिया (को॰) ।
९. चार द्राण का एक मान (को॰) ।
१०. गाय के रंभनि का शब्द (को॰) ।
वह ३ वि॰
१. बोझ उठाकर के जानेवाला । जेसे, काष्ठ मारवह ।
२. गंवाहक । जैस, धवह (समास म) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वह mf(आ)n. (ifc.) carrying, bearing, conveying, bringing, causing, producing, effecting (cf. गन्ध-, दारु-, पुण्य-व्˚ &c.)
flowing through or into or towards (cf. पर-लोक-व्˚, सर्व-लोक-व्˚ &c.)
bearing along (said of rivers), Hcat.
bearing (a name), Kull. on Mn. iv, 203 (in a quotation)
exposing one's self to (heat &c.), MBh.
वह m. the act of bearing or conveying (cf. दुर्-, सुख-व्˚)
the shoulder of an ox or any draught animal, AV.; VS.; Br.; MBh.
the shoulder-piece of a yoke, AV.; ŚBr.
a horse, L.
a male river, L.
a road, way, L.
wind, L.
the breathing of a cow, L.
a weight or measure of four Droṇas, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (933,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वहः [वह्-कर्तरि अच्] 1 Bearing, carrying, supporting &c. --2 The shoulder of an ox. --3 A vehicle or conveyance in general. --4 Particularly, a horse. --5 Air, wind. --6 A way, road. --7 A male river (नद). --8 A measure of four Droṇas. --9 A current, stream.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0954-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)ह वृद्धौ भ्वा० आत्म० अक० सेट् इदित् । बं(व)हते अबं(वं)हिष्ट । बवंहे महिसाहर्य्यादयमोश्छादिरिति पाणिनीयाः । दन्तोष्ट्यादिरिति बोपदेवः ।
वह दीप्तौ चु० उभ० सक० सेट् इदित् । वंहयति ते अवं- हिष्ट ।
वह प्रापणे भ्वा० उभ० द्विक० यजा० अनिट् । वहति ते अवाक्षीत् अवोढ उवाह ऊहे ऊढः । अस्य प्रधानकर्म- ण्यंव लकारादयः ।
वह पु० उह्यतेऽनेन वह--अच् । १ वृषस्कन्धदेशे अमरः । वह--कर्त्तरि अच् । २ घोटके ३ वाहौ ४ पथि त्रिका० ५ नद्यां स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4565,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वह, इ क त्विषि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-अक०-सेट् ।) इ क, वंहयति । त्विषि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
वह, ऐ ञ औ प्रापणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-उभ०-द्विक०-अनिट् ।) प्रापणमिह ञ्यन्तस्य रूपम् । ऐ, उह्यात् । ञ, वहति वहते भारं ग्रामं जनः प्रापयतीत्यर्थः । औ, अवाक्षीत् । अर्थान्तरे अकर्म्मकोऽयम् । यथा । जम्बूः सरिद्वहति सीमनि कम्बुकण्ठीति नैषधे । मन्दं मरुद्बहति गर्ज्जति वारिवाहः । इति महानाटके । ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सहस्रशः । इत्यादि सिद्ध्यर्थमोष्ठ्या- दिञ्च वहधातुं मन्येते वर्णदेशशरणदेवौ । वस्तुतस्तु बह्वाद्यसम्मतत्वादेवोष्ठ्यादिरनेनोपे- क्षितः । ववाह इति चण्डीप्रयोगस्य तु वाह ङ यत्ने इत्यस्मात् गणकृतानित्यत्वात् परस्मैपद- सिद्धिः । अनेकार्थत्वात् सुस्राव इत्यर्थः । अथवा वव इत्याह इत्येव व्याख्यानम् । इति दुर्गा- दासः ॥
वहः, पुं, (वहति युगमनेनेति । वह + “गोचर- सञ्चरेति ।” ३ । ३ । ११९ । इति घप्रत्ययेन साधु ।) वृषस्कन्धप्रदेशः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । २ । २१ । “यस्य बाहू समौ दीर्धौ ज्याघातकठिनत्वचौ । दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वहः कृतः ॥” वहतीति । वह् + अच् ।) घोटकः । वायुः । इति मेदिनी । हे, ८ ॥ पन्थाः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ नदः । इति हेमचन्द्रः ॥ (वाहके, त्रि । [] यथा, मनुः । १ । ७६ । “आकाशात्तु विकुर्व्वाणात् सर्व्वगन्धवहः शुचिः । बलवान् जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-314-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें