🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वा

अर्थ: विकल्प बोधक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वा
वा
vā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या) (3.3.264)
समानता (3.4.9) यथा · इव · एवम्
निश्चय-वाचक (3.4.15) एवम् · तु · पुनः · वै
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वा १ अव्य॰ [सं॰] विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा ।
वा पु २ सर्व॰ [हिं॰ वह] ब्रजभाषा में प्रथम पुरुष का वह एकवचन रूप, जो कारकचिह्न लगने के पहले उसे प्राप्त होता है । जैसे,—वाने वाको, वासे, वासो इत्यादि । उ॰—(क) वा सुरतरु महँ अवर एक अदभुत छबि छाजै । साखा दल फल फूलनि हरि प्रतिबिंब बिराजै ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ६ । (ख) रहै देह वाके परस याहि द्दगन ही देखि ।—बिहारी (शब्द॰) । (ग) और प्रभु जब किवाड़ खोलन पधारते त ब ओ ठाकुर जी वा इ पुकार सों पूछते ।—दो सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ १०१ ।
वा ३ वि॰ [फा़॰] कुशादा । खुला या फैला हुआ । खुले । उ॰—दिन के वा दतुण्न के दर्बार में रौनक अफरोज हुए ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ १७ ।
वा रनाथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. समुद्र ।
३. बादल । मेघ ।
४. नाग लोक जहाँ सर्पों का निवास माना जाता है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वा f. going
hurting
an arrow
weaving
1. वा ind. or (excluded, like the Lat. ve, from the first place in a sentence, and generally immediately following, rarely and only m.c. preceding, the word to which it refers), RV. &c. &c. (often used in disjunctive sentences; वा-वा, ‘either’ — ‘or’, ‘on the one side’ — ‘on the other’; न वा — वा or न — वा, ‘neither’ — ‘nor’; वा न-वा, ‘either not’ — ‘or’; यदि वा-वा, ‘whether’ — ‘or’; in a sentence containing more than two members वा is nearly always repeated, although if a negative is in the first clause it need not be so repeated; वा is sometimes interchangeable with च and अपि, and is frequently combined with other particles, esp. with अथ, अथो, उत, किम्, यद्, यदि, q.v. [e.g. अथ वा, ‘or else’]; it is also sometimes used as an expletive)
either-or not, optionally, KātyŚr.; Mn. &c. (in gram. वा is used in a rule to denote its being optional, e.g. Pāṇ. i, 2, 13; 35 &c.)
as, like (= इव), PārGṛ.; MBh. &c.
just, even, indeed, very (= एव, laying stress on the preceding word), KātyŚr.; Kāv.
but even if, even supposing (followed by a future), Pañc. v, 36/37
however, nevertheless, Bādar.; Bālar.
(after a rel. or interr.) possibly, perhaps, I dare say, MBh.; Kāv. &c. (e.g. किं वा शकुन्तलेत्य् अस्य मातुर् आख्या, ‘is his mother's name perhaps Śakuntalā?’, Śak. vii, 20/21; को वा or के वा followed by a negative may in such cases be translated by ‘every one, all’ e.g. के वा न स्युः परिभव-पदं निष्फलारम्-भ-यत्नाः, ‘everybody whose efforts are fruitless is an object of contempt’, Megh. 55).
2. वा cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 42) वाति (pf. ववौ, Br.; MBh. &c.; aor. अवासीत्, Br.; fut. वास्यति, Megh.; inf. वातुम्, Hariv.), to blow (as the wind), RV. &c. &c.; to procure or bestow anything (acc.) by blowing, RV. i, 89, 4; to blow towards or upon (acc.), MBh. xii, 2798; to emit an odour, be diffused (as perfume), ŚBr.; to smell (trans.), Vikr. iv, 41 (v.l.); to hurt, injure, Vop. : Caus. वापयति, see निर्-√ वा and cf. वाजय: Desid. विवासति See √ 1. वन्.
वा [cf. Gk. ἄημι for ϝαημι; Lat. ventus; Slav. vejati; Goth. waian, winds; Germ. wâjan, wæjen, wehen, Wind; Angl.Sax. wâwan; Eng. wind.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (910,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वा ind. 1 As an alternative conjunction it means ‘or’; but its position is different in Sanskrit, being used either with each word or assertion or only with the last, but it is never used at the beginning of a clause; cf. च. --2 It has also the following senses:-- (a) and, as well as, also; वायुर्वा दहनो वा G. M.; अस्ति ते माता स्मरसि वा तातं U. 4. (b) like, as; जातां मन्ये तुहिनमथितां पद्मिनिं वान्यरूपां Me. 83; मणी वोष्ट्रस्य लंबेते Sk.; हृष्टो गर्जति चातिदर्पितबलो दुर्वोधनो वा शिखी Mk. 5. 6; स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्णं वोपयुज्यते M. 5. 12; Śi. 3. 63, 4. 35, 7. 64; Ki. 3. 13. (c) optionally; (in this sense mostly in grammatical [] rules, as of Pāṇini); दोषो णौ वा चित्तविरागे P. VI. 4. 99. 91. (d) Possibility; (in this sense वा is usually added to the interrogative pronoun and its derivatives like इव or नाम), and may be translated by ‘possibly’, ‘I should like to know’; कस्य वान्यस्य वचसि मया स्थातव्यं K.; परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते Pt. 1. 27. (e) Sometimes used merely as an expletive. (f) Indeed, truly. (g) Only. --3 When repeated वा has the sense of ‘eitheror,’ ‘whether-or’; सा वा शंभोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम Ku. 2. 60; तत्र परिश्रमानुरोधाद्वा उत्तामकथावस्तुगौरवाद्वा नवनाटकदर्शनकुतूहलाद्वा भवद्धिरवधानं दीयमानं प्रार्थये V. 1. (अथवा or, or rather, or else; see under अथ; न वा not, neither, nor; यदि वा or if; यद्वा or, or else; किं वा whether &c.).
वा {vI.v} {c2c} P. (वाति, वात or वान) 1 To blow; वाता वाता दिशि दिशि न वा सप्तधा सप्तभिन्नाः Ve. 3. 6; दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R. 3. 14; Me. 42; Bk. 7. 1, 8, 61. --2 To go, move. --3 To strike, hurt, injure. --Caus. (वापयति-ते) 1 To cause to blow. --2 (वाजयति-ते) To shake. --WITH आ to blow; बद्धां बद्धां भित्तिशंकाममुष्मिन्नावानावान्मातरिश्वा निहंति Ki. 5. 36; Bk. 14. 97. --प्र, --वि to blow; वायुर्विवाति हृदयानि हरन्नराणां Rs. 6. 23. {vII.v} {c4c} P. (वायति) 1 To be dried up, to dry. --2 To be extinguished. {vIII.v} {c10c} U. (वापयति-ते) 1 To go, move. --2 To be happy. --3 To worship, reverence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0955-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वा सुखाप्तौ अक० गतौ सेवने च सक० चुरा० उभ० सेट् । वापयति ते अवीवपत् त ।
वा गमने हिंसने (सूचने) च अदा० पर० सक० अनिट् । वाति अबासीत् ।
वा अव्य० वा--का । १ विकल्पे २ सादृश्ये ३ अवधारणे ४ समु- च्चये अमरः । एष्वर्थेषु गणरत्ने उदाहृतं यथा (विकल्पे) यवैर्वा व्रीहिभिर्वा यजेत । (उपमाने) सिन्धौ वाधो मण्डलं गोर्वा रसः” द्वन्द्वे (अवधारणे) “सा वा शम्भो- स्तदीया वा मूर्त्तिर्जलमयी मम” न तृतीयेत्यर्थः । (समुच्चये) वायुर्वा दहनो वा । ५ वितर्के ६ पादपुरणे च मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4868,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वा, क सुखाप्तिगतिसेवासु । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सुखाप्तौ अक०-अन्यत्र सक०- सेट् ।) क, वापयति । इति दुर्गादासः ॥
वा, ल गमनहिंसयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०-पर०-सक०-सेट् ।) ओष्ठ्यादिरप्यय- मित्येके । गमनमिह वायुकर्त्तृकमेव । ल, वाति वायुः । हिंसनं सूचनमिति चतुर्भुजः । इति दुर्गादासः ॥
वा, व्य, (वा + क्विप् ।) विकल्पः । (यथा, मनुः । २ । ११२ । “धर्म्मार्थौयत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्बिधा । तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे ॥”) उपमा । (इवार्थे । यथा, रघुः । १९ । ५१ । “व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेषमिव घर्म्मपल्वलम् ॥”) वितर्कः । (यथा, महाभारते । १ । १५४ । २३ । “किं ते हिडिम्ब एतैर्वा सुखसुप्तैः प्रबोधितैः । मामासादय दुर्ब्बुद्धे तरसा त्वं नराशन ! ॥”) पादपूरणम् । (यथा, रामायणे । १ । २५ । ३ । “देवासुरगणान् वापि सगन्धर्व्वोरगान् भुवि । यैरमित्रान् प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि ॥”) समुच्चयः । इति मेदिनी । वे, ७४ ॥ एवार्थः । इति विश्वः ॥ (यथा, किराते । ३ । १३ । “सुता न यूयं किमु तस्य राज्ञः सुयोधनं वा न गुणैरतीताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-317-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वा" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वा 📚 ➤ विकल्प बोधक अव्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वा 📚विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें