🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:30:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाइन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वा-+इन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इन

अर्थ: योग्य, शक्ति शाली, बलवान्

संस्कृत: सूर्यः, अधिपतिः · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

व्युत्पत्ति: इण्-नक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. इन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइनःइनौइनाः
द्वितीयाइनम्इनौइनान्
तृतीयाइनेनइनाभ्याम्इनैः
चतुर्थीइनायइनाभ्याम्इनेभ्यः
पञ्चमीइनात् / इनाद्इनाभ्याम्इनेभ्यः
षष्ठीइनस्यइनयोःइनानाम्
सप्तमीइनेइनयोःइनेषु
सम्बोधनहे इनहे इनौहे इनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इन
इन
ina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इन १ सर्व॰ [हिं॰] 'इस' का बहुवचन ।
इन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. प्रभु । स्वामी ।
३. राजा । नरेश (को॰) ।
४. हस्त नाम का नक्षत्र [को॰] ।
इन ३ वि॰
१. योग्य । शक्त । क्षम ।
२. बहादुर । ताकतवर । दृढ़ ।
३. गौरवपूर्ण [को॰] ।
इन दो स्थानों में से किसी स्थान से भ्रमण का आरंभ माना जा सकता है । पर विषुवरेखा (सूर्य का मार्ग) के जिस स्थान पर सूर्य कै आने से दिनमान की वुद्बि होने लगाती है उस वासंतिक विषुवपद कहते हैं । इस स्थान से आरंभ करके सूर्यमार्ग को ३६० अंशों में विभक्त करते है । प्रथम ३० अंशों को मेष, द्बितीय को वृष इत्यादि मानकर राशिविभाग द्बारा जो लग्नस्फुट और ग्रहस्फुट गणना करते है उसे "सायन' गणना कहते है । पर गणना की एक दूसरी रीति भी है जो अधिक प्रचलित है । ज्योतिषगणना के आरंभकाल में मेषराशिस्थित अश्विनी नक्षत्र में आरंभ में दिन औकर रात्रिमान बराबर स्थिर हुआ था । पर नक्षत्रगण खसकता जाता है । अतः प्रतिवर्ष अश्विनी नक्षत्र विषुवरेखा से जहां खसका रहेगा बहीं से राशिचक्र का आरंभ ओर वर्ष का प्रथम दिन मानकर जो लग्नस्फुट गणना की जाती है उसे 'निरयण गणना' कहते है । भारतवर्ष में अधिकतर पंचाग निरयण गणना के अनुसार बनाए जाते हैं । ज्योतिषियों में 'सायन' और 'निरयण' ये दो पक्ष बहुत दिनों से चले आ रहे है । बहुत से विद्बानों का राय है कि साय़न मत ही ठीक है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इन mfn. (fr. √ इ, Uṇ. iii, 2; or fr. इन् = √ इन्व्), able, strong, energetic, determined, bold
powerful, mighty
wild
glorious, RV.
इन (अस्), m. a lord, master
a king, BhP.
N. of an Āditya
the sun
the lunar mansion Hasta, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (165,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इन a. 1 Able, strong, powerful, mighty. --2 Bold, determined. --3 Glorious. --नः 1 A lord, master. --2 The sun; Śi. 2. 65. --3 A king; न न महीनमहीनपराक्रमं R. 9. 5. --4 The lunar mansion Hasta. --Comp. --कांतः sunstone (सूर्यकांत); Bh. 2. 37. --सभं a royal court or assembly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0276-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इन गतौ तना० पर० सक० सेट् । निरुक्ते इन्वतीति बहुवचनान्त इति केचित् इनोति इनुतः इन्वन्ति इनोमि इन्वः इनुवः इनुयात् इनोतु इनु इनवानि ऐनोत् । ऐनीत् इयेन । निरुक्ते इन्वति इति एकवचनान्तस्तेन इन्वधातुरेवायमिति [] बहवः स च भ्वादि० प० सेट् । इन्वति ऐन्वीत् इन्वामास तद्रूंपम् । “ऋघायमाण इन्वसि” ऋ० १, १७६, १ ।
इन पु० इण--नक् । १ सूर्य्ये, “नन्दत्रिषड्लग्नभवर्क्षपुत्र- व्यया इनाद्धर्षपद स्वभोच्चम्” नील० ता० । २ प्रभौ “न न महीनमहीनपराक्रमम्” रघुः । ३ नृपविशेषे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0929-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इनः, पुं, (एतीति । इ + नक् ।) सूर्य्यः । प्रभुः । (“वसु न इनस्पतिः” । ऋग्वेदे । ४३ । २ ।) नृपभेदः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वा-इनसमास: वा + इन तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: इन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाइन 📚वा 📚इन ➤ वा (विकल्प बोधक अव्यय) + इन (योग्य, शक्ति शाली, बलवान्)
संस्कृत: सूर्यः, अधिपतिः · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वा 📚विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा🟠🔵🟣🟢🟤
इन 📚'इस' का बहुवचन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वा
समानता (३.४.९) — यथा, इव, एवम्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वाइन = वा + इन तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें