🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:35:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाकाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाकाः

अर्थ: बोलना, कहना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: परिभाषणे

अंग्रेज़ी: to speak,to tell, to talk

व्युत्पत्ति: वक + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वच् + घञ्
  2. वाक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वच् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वाक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाकःवाकौवाकाः
द्वितीयावाकम्वाकौवाकान्
तृतीयावाकेनवाकाभ्याम्वाकैः
चतुर्थीवाकायवाकाभ्याम्वाकेभ्यः
पञ्चमीवाकात् / वाकाद्वाकाभ्याम्वाकेभ्यः
षष्ठीवाकस्यवाकयोःवाकानाम्
सप्तमीवाकेवाकयोःवाकेषु
सम्बोधनहे वाकहे वाकौहे वाकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वच् (अदादिगण) · अर्थ: बोलना, कहना (परिभाषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवक्तिवक्तःवचन्ति
मध्यमवक्षिवक्थःवक्थ
उत्तमवच्मिवच्वःवच्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वक्ति · लिट्: उवाच · लुट्: वक्ता · लृट्: वक्ष्यति · लोट्: वक्तात् · लङ्: अवक् · विधिलिङ्: वच्यात् · आशीर्लिङ्: उच्यात् · लुङ्: अवोचत् · लृङ्: अवक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वचन · ण्वुल्: वाचकः · तृच्: वक्ता · ण्यत्: वाच्यः · तव्य: वक्तव्यः · अनीयर्: वचनीयः · क्त: उक्तः · क्तवतु: उक्तवान् · शतृ: वचन् · स्य-शतृ: वक्ष्यन् · क्त्वा: उक्त्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: वक्तुम् · णमुल्: वाचम् · घञ्: वाकः · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाक
वाक
vāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बगलों का समूह ।
२. बगलों की उड़ान (को॰) ।
३. वाणी । वाक्य ।
४. वेद का एक भाग ।
५. खेत की वह कूत जो बिना खेत नापे की जाती है ।
वाक २ वि॰ वक संबंधी । बगलों का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाक See बाक and p. 936, col. 2.
वाक mfn. sounding, speaking (ifc.; cf. चक्र-व्˚, चीरी-व्˚)
वाक m. (RV. &c.) or f(आ). (VS.; MaitrS.) a text, recitation or formula (in certain ceremonies), rite
वाक m. pl. chattering, murmuring, humming, AV.
वाक n. N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (935,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाकं A flight of cranes. --कः [ वच्घञ्] Speech, uttering; as in नमोवाकं प्रशास्महे U. 1. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0955-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाक पु० वच--घञ् । १ वचने “नमोवाकं प्रशास्महे” उत्तरराम- त्तरितम् । पृषो० सान्तत्वम् । ग्रन्थभेदे “वाकोवाक्येति- हासेत्यादि” छान्दोग्यम् । “वाकोवाक्यम् उक्तिप्रत्यु- क्तिरूपम्” भा० । वकस्येदम् तेषां समूहो वा अण् । ३ वकसम्बन्धिनि त्रि० । ४ वकसंघे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4868,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाकं, त्रि, (वकस्येदमिति । वक + “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् ।) वकसम्बन्धि । वक- स्येदं इत्यर्थे ष्णप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (क्ली, वकस्य समूहः । “तस्य समूहः ।” ४ । २ । ३७ । इत्यण् । वकसमूहः ॥ उच्यतेऽसौ अनेनेति वा । वच् + घञ् । वाक्यम् । यथा, उत्तरराम- चरिते । १ । १ । “इदं कविभ्यः पूर्व्वेभ्यो नमो वाकं प्रशास्महे ॥” वेदभागविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । ४७ । २५ । “यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च । गृणन्ति सत्यकर्म्माणं सत्यं स्रत्येषु सामसु ॥” पुं, वकस्यावयवो विकारो वा । प्राणित्वादञ् । वकावयवविशेषः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-317-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाकाःवाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वच् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: वाक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वच् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाकाः 📚 ➤ बोलना, कहना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: परिभाषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाक 📚बगलों का समूह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वाकाः: वच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें