🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:55:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाङ्मय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाङ्मय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाङ्मय

अर्थ: शब्दों से युक्त

व्युत्पत्ति: वाच् + मयट् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाङ्मय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वाङ्मय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाङ्मय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाङ्मयःवाङ्मयौवाङ्मयाः
द्वितीयावाङ्मयम्वाङ्मयौवाङ्मयान्
तृतीयावाङ्मयेनवाङ्मयाभ्याम्वाङ्मयैः
चतुर्थीवाङ्मयायवाङ्मयाभ्याम्वाङ्मयेभ्यः
पञ्चमीवाङ्मयात् / वाङ्मयाद्वाङ्मयाभ्याम्वाङ्मयेभ्यः
षष्ठीवाङ्मयस्यवाङ्मययोःवाङ्मयानाम्
सप्तमीवाङ्मयेवाङ्मययोःवाङ्मयेषु
सम्बोधनहे वाङ्मयहे वाङ्मयौहे वाङ्मयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाङ्मय
वाङ्मय
vāṅmaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाङ्मय १ वि॰ [सं॰]
१. वाक्यात्मक । वचन संबंधी ।
२. वचन द्वारा किया हुआ । जैसे,—वाङ् मय पाप । विशेष—वचनों द्वारा किए हुए पाप चार प्रकार के कहे गए हैं— पारुष्य, अनृत, पैशुन्य और असंनद्ध प्रलाप ।
३. जो पठन पाठन का बिषय हो ।
४. वाक्पटु । वाक्चतुर [को॰] ।
वाङ्मय २ संज्ञा पुं॰
१. गद्य पद्यात्मक वाक्य आदि जो पठन पाठन का विषय हो । साहित्य । उ॰—इस्लाम के प्रवेश ने भारतवर्ष की ललित कलाओं तथा वाङ् मय के क्षेत्रों पर अपना विशेष प्रभाव डाला ।—अकबरी॰ (भू॰) पृ॰ २ ।
२. वाक्पटुता । वाग्मिता (को॰) ।
३. अलंकारशास्त्र । साहित्यशास्त्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाङ्—मय mf(ई)n. consisting of speech, depending on sp˚, whose essence is sp˚, relating to sp˚ (also -त्व n.), ŚBr.; VS.; Prāt.; ChUp. &c.
eloquent, rhetorical, W.
वाङ्—मय n. sp˚, language, Kum.
eloquence, rhetoric, manner of sp˚, RPrāt.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (937,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाङ्मय a. (यी f.) 1 Consisting of words; R. 3. 28. --2 Relating to speech or words; Ms. 12. 6; Bg. 17. 15. --3 Endowed with speech. --4 Eloquent, rhetorical, oratorical. --यं 1 Speech, language; म्यरस्तजभ्नगैर्लांतैरेभिर्दशभिरक्षरैः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना Cand. M. 1; Ku. 7. 90; Śi. 2. 72. --2 Eloquence. --3 Rhetoric. --यी The goddess Sarasvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0956-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाङ्मय त्रि० वाक्स्वरूपम् मयट् चस्य कः तस्य ङः । १ वाक्य- स्वरूपे शास्त्रे । २ वाक्यजनिते पापभेदे च । “पारुष्यमनृतञ्चैव पैशुन्यञ्चापि सर्वशः । असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतु- र्विधम्” मनुः । तथा “परुषवचनमपवादः पैशुन्यमनृतं वृथालापो निष्ठुरवचनम् वाङ्मयानि षट् । परेषां देश- जातिकुलविद्याशिल्परूपवृत्ताचारपरिच्छदशरीरकर्मजी- विनां प्रत्यक्षदोषवचनं परुषम । “यच्चान्यत् क्रोधस- न्तापत्राससंजननं वचः । परुषं तच्च विज्ञेयं यच्चान्यच्च तथाविघम् । चक्षुष्मानिति लुप्ताक्षं चाण्डालं ब्राह्म- णेति च । प्रशंसानिन्दनं द्वेषात् परुषान्न विशिष्यते” । तेषामेव परुषवचनानामपरोक्षमुदाहरणम् अपवादः । गुरुनृपतिवन्धुभ्रातृमित्रसकाशे अर्थोपघातार्थं दोषो- [] पाख्यानं पैशुन्यम् । अनृतं द्विविधं असत्यमसंवाद- श्चेति “देशराष्ट्रप्रसङ्गाच्च परार्थपरिजल्पनात् । नर्महास- प्रसङ्गाच्च भाषणं व्यर्थभाषणम् । गुह्याङ्गामेध्यसंज्ञानां भाषणं निष्ठुरं विदुः । यदन्यद् वा वचो नीचस्त्रीपुंसो- र्मिथुनाश्रयम् । इत्येवं षड्विकल्पस्य दुष्टवाक्यस्य भाष- णात् । इह चामुत्र च क्रूरमनर्थं प्रतिपद्यते” । प्रशं- सयानिन्दनं प्रशंसानिन्दनम् । अत्र चतुर्विधषड्विधयो- रविरोधः । समक्षत्वासमक्षत्वभेदानादरेण पारुष्याप- वादयोरैक्यात् निष्ठुरस्य परुषान्तर्भावाच्च । असम्बद्ध- प्रलापव्यर्थभाषणयोः पर्य्यायत्वान्नार्थान्तरम्” ति० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4871-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाङ्मयं, त्रि, (वाक्स्वरूपम् । वाच् + मयट् ।) वाक्यात्मकम् । यथा, -- “न्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्द्दशभिरक्षरैः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥” अपि च । “पद्यं गद्यमिति प्राहुर्व्वाङ्मयं द्बिविधं बुधाः । प्रागुक्तलक्षणं पद्यं गद्यं संप्रति गद्यते ॥” पद्यं यथा, -- “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्बिधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ सममर्द्धसमं वृत्तं विषमञ्चेति तत्त्रिधा । समं समचतुष्पादं भवत्यर्द्धसमं पुनः ॥ आदिस्तृतीयवद्यस्य पादस्तूर्य्यो द्बितीयवत् । भिन्नचिह्नचतुष्पादं विषमं परिकीर्त्तितम् ॥” गद्यं यथा । “अपादः पदसन्तानो गद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । चूर्णकोत्कलिकाप्रायवृत्तगंन्धिप्रभेदतः ॥ अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं चूर्णकं विदुः । तद्धि वैदर्भरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरं भवेत् ॥ भवत्युत्कलिकाप्रायं समासाढ्यं दृढाक्षरम् । वृत्तैकदेशसम्बन्धाद्वृत्तगन्धि पुनः स्मृतम् ॥” इति छन्दोमञ्जरी ॥ * ॥ वाङ्मयपापानि यया, -- “पारुष्यमनृतञ्चैव पैशुन्यञ्चापि सर्व्वशः । असम्बन्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् ॥” तथा परुषवचनमपवादः पैशुन्यमनृतं वृथा- लापो निष्ठुरवचनं इति वाङ्मयानि षट् । परेषां देशजातिकुलविद्याशिल्परूपवृत्ताचार- परिच्छदशरीरकर्म्मजीविनां प्रत्यक्षदोषवचनं परुषम् । “यच्चान्यत् क्रोधसन्तापत्राससंजननं वचः । परुषं तच्च विज्ञेयं यच्चान्यच्च तथाविधम् ॥ चक्षुष्मानिति लुप्ताक्षं चाण्डालं ब्राह्मणेति च । प्रशंसानिन्दनं द्वेषात् परुषान्न विशिष्यते ॥” तेषामेव परुषवचनानां परोक्षमुदाहरणं अपवादः । गुरुनृपतिबन्धुभ्रातृमित्रसकाशे अर्थोपघातार्थं दोषोपाख्यानं पैशुन्यम् । अनृतं द्विविधं असत्यमसंवादश्चेति । “देशराष्ट्रप्रसङ्गाच्च परार्थपरिकल्पनात् । नर्म्महासप्रसङ्गाच्च भाषणं व्यर्थभाषणम् ॥ गुह्याङ्गामेध्यसंज्ञानां भाषणं निष्ठुरं विदुः । यदन्यद्बा वचो नीचस्त्रीपुंसोर्मिथुनाश्रयम् ॥ इत्येवं षड्विकल्पस्य दुष्टवाक्यस्य भाषणात् । इह चामुत्र च क्ररमनर्थं प्रतिपद्यते ।” [] प्रशंसया निन्दनं प्रशंसानिन्दनम् । अत्र चतु- र्व्विधषड्विधयोरविरोधः । समक्षत्वासमक्षत्व- भेदानादरेण पारुष्पापवादयोरैक्यात् निष्ठुरस्य परुषान्तर्भावाच्च । असम्बद्धप्रलापव्यर्थभाष- णयोः पर्य्यायत्वान्नार्थान्तरम् । इति तिथ्यादि- तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-320-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाङ्मयवाङ्मय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाङ्मय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाङ्मय 📚 ➤ शब्दों से युक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाङ्मय 📚वाक्यात्मक । वचन संबंधी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वाङ्मय = वाङ् + मय तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वाङ्मय: वाच् + मयट् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें