🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:09:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाजि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाजि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाजि

अर्थ: पक्षी

संस्कृत: पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

व्युत्पत्ति: वाज+इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाजिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वाजिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. वाजिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. वज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाजिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाजिवाजिनीवाजीनि
द्वितीयावाजिवाजिनीवाजीनि
तृतीयावाजिनावाजिभ्याम्वाजिभिः
चतुर्थीवाजिनेवाजिभ्याम्वाजिभ्यः
पञ्चमीवाजिनःवाजिभ्याम्वाजिभ्यः
षष्ठीवाजिनःवाजिनोःवाजिनाम्
सप्तमीवाजिनिवाजिनोःवाजिषु
सम्बोधनहे वाजिन् / हे वाजिहे वाजिनीहे वाजीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाजिन्
वाजिन्
vājin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाजिन् mfn. swift, spirited, impetuous, heroic, warlike, RV. &c. &c. (with रथ m. a war-chariot; superl. वाजिन्-तम)
strong, manly, procreative, potent, RV.; TS.; Br.
winged, (ifc.) having any thing for wings, BhP.
feathered (as an arrow), Hariv.
वाजिन् m. a warrior, hero, man, RV. (often applied to gods, esp. to Agni, Indra, the Maruts &c.)
the steed of a war-chariot, ib.
a horse, stallion, Mn.; MBh. &c.
N. of the number ‘seven’, Gol. (cf. अश्व)
a bridle, L.
a bird, L.
an arrow, L.
Adhatoda Vasika, L.
pl. ‘the Coursers’, a class of divine beings (prob. the steeds of the gods, but accord. to TBr. Agni, Vāyu and Sūrya), RV.; Br.; ŚrS. (वाजिनां साम N. of a Sāman, ĀrṣBr.)
the school of Vājasaneya (so called because the Sun in the shape of a horse revealed to Yājñavalkya partic. Yajus verses called अ-यातयामानि, q.v.), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (938,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाजिन् a. [वाज-अस्त्यर्थे इनि] 1 Swift, quick. --2 Strong. --m. 1 A horse; न गर्दभा वाजिधुरं वहंति Mk. 4. 17; सत्यमतीत्य हरितो हरींश्च वर्तंते वाजिनः Ś. 1; R. 3. 43, 4. 25, 67; Śi. 18. 31. --2 An arrow. --3 A follower of the Vājasaneyin branch of the Yajurveda. --4 N. of Indra, Bṛhaspati and other gods. --नी 1 A mare. --2 N. of Uṣas (dawn). [] --3 Food (Ved.). --Comp. --पृष्ठः the globe-amaranth. --भक्षः a chickpea. --भोजनः a kind of kidneybean. --मेधः a horse-sacrifice. --शाला a stable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाजिन् पु० वाजः वेमः पक्षो वा अस्त्यस्य इनि । १ घोटके २ वाणे ३ वासके च शब्दर० । ४ वेभवति त्रि० स्वियां ङीप् । मा म । ५ अश्वगन्धायथ ६ प्राठक्याम् स्त्री [] राजनि० । ७ देवभेदे पु० । वाजिनशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4873-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाजिवाजिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाजिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | वाजिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाजि 📚 ➤ पक्षी
संस्कृत: पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाजिन् 📚mfn. swift, spirited, impetuous, heroic, warlike, RV. &c. &c. (with रथ…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वाजि: वाज+इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें