🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:16:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वात्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वात्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वात्या

अर्थ: सुखी होना, आनन्द करना, सेवा करना, प्रेम करना, जाना

संस्कृत: सुखसेवनयोः

अंग्रेज़ी: to be happy, to rejoice, to serve, to love to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वात धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वात्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वाति (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + क्तिन्
  4. वाती (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वा + शतृ
  5. वाति (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + क्तिन्
  6. वाति (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + क्तिन्
  7. वाती (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वा + शतृ
  8. वाती (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वा + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वात (चुरादिगण) · अर्थ: सुखी होना, आनन्द करना, सेवा करना, प्रेम करना, जाना (सुखसेवनयोः)

आशीर्लिङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवात्यात् / वात्याद्वात्यास्ताम्वात्यासुः
मध्यमवात्याःवात्यास्तम्वात्यास्त
उत्तमवात्यासम्वात्यास्ववात्यास्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वातयति · लट् (आत्मने.): वातयते · लिट्: वातयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): वातयाञ्चक्रे · लुट्: वातयिता · लुट् (आत्मने.): वातयिता · लृट्: वातयिष्यति · लृट् (आत्मने.): वातयिष्यते · लोट्: वातयतात् · लोट् (आत्मने.): वातयताम् · लङ्: अवातयत् · लङ् (आत्मने.): अवातयत · विधिलिङ्: वातयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वातयेत · आशीर्लिङ्: वात्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वातयिषीष्ट · लुङ्: अववातत् · लुङ् (आत्मने.): अववातत · लृङ्: अवातयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवातयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वातन · ण्वुल्: वातकः · तृच्: वातयिता · यत्: वात्यः · तव्य: वातयितव्यः · अनीयर्: वातनीयः · क्त: वातितः · क्तवतु: वातितवान् · शतृ: वातयन् · स्य-शतृ: वातयिष्यन् · शानच्: वातयमानः · क्त्वा: वातयित्वा · ल्यप्: प्रवात्य · तुमुन्: वातयितुम् · णमुल्: वातम् · क्तिन्: वात्ति · क्वसु: वातयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वात्
वात्
vāt
🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वात् ind. g. चादि.
2. वात् cl. 10. P. वातयति, to fan (cf. वातय, p. 935, col. 2); to fan; to serve, make happy; to go, Dhātup. xxxv, 30.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वात्यावात धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वात्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वाति (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वात्या 📚 ➤ सुखी होना, आनन्द करना, सेवा करना, प्रेम करना, जाना
संस्कृत: सुखसेवनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वात् 📚ind. g. चादि🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें