🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वादः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वादः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वादः

अर्थ: बातें करना, बोलना

व्युत्पत्ति: वद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावादःवादौवादाः
द्वितीयावादम्वादौवादान्
तृतीयावादेनवादाभ्याम्वादैः
चतुर्थीवादायवादाभ्याम्वादेभ्यः
पञ्चमीवादात् / वादाद्वादाभ्याम्वादेभ्यः
षष्ठीवादस्यवादयोःवादानाम्
सप्तमीवादेवादयोःवादेषु
सम्बोधनहे वादहे वादौहे वादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाद
वाद
vāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बातचीत जो किसी तत्व के निर्णय के लिये हो । तर्क । शास्त्रार्थ । दलील । विशेष—'वाद' न्याय के सोलह पदार्थों में दसवाँ पदार्थ माना गया है । जब किसी बात के संबंध में एक कहता है कि यह इस प्रकार है और दूसरा कहता है कि नहीं, इस प्रकार है, और दोनों अपने अपने पक्ष की युक्तियों को सामने रखते हुए कथोप- कथन में प्रवृत्त होते हैं, तब वह कथोपकथन 'वाद' कहलाता है । यह वाद शास्त्रीय नियमों के अनुसार होता है, और उसमें दोनों अपने अपने कथन को प्रमाणों द्वारा पुष्ट करते हुए दूसरे के प्रमाणों का खंडन करते हैं । यदि कोई निग्रहस्थान में आ जाता है, तो उसका पक्ष गिरा हुआ माना जाता है और वाद समाप्त हो जाता है ।
२. किसी पक्ष के तत्वज्ञों द्वारा निश्चित सिद्धांत । उसूल । जैसे— अद्वैतवाद, आरंभवाद, परिणामवाद ।
३. बहस । झगड़ा ।
४. भाषण (को॰) ।
५. वक्तव्य । उक्ति । आरोप (को॰) ।
५. वर्णन । वृत्त (को) ।
६. उत्तर (को॰) ।
७. विवृति । व्याख्या (को॰) ।
८. ध्वनन । ध्वनि (को॰) ।
९. विवरण । अफवाह (को॰) ।
१०. अभियोग । नालिश । (को॰) ।
११. संमति । सलाह (को॰) ।
१२. अनुबध । इकरारनामा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाद mfn. (fr. √ वद्) speaking of or about (see ब्रह्म-व्˚)
causing to sound, playing (see वीणा-व्˚)
वाद m. speech, discourse, talk, utterance, statement, Mn.; MBh. &c.
(ifc.) speaking about, mentioning, MBh.; Hariv.; BhP.
advice, counsel, MBh.
a thesis, proposition, argument, doctrine, Sarvad.; Suśr.
discussion, controversy, dispute, contest, quarrel, Mn.; MBh. &c.
agreement, Daś.
cry, song, note (of a bird), AitBr.
sound, sounding (of a musical instrument), Pañcat.
demonstrated conclusion, result, W.
a plaint, accusation, ib.
a reply, ib.
explanation, exposition (of holy texts &c.), MW.
report, rumour, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वादः [वद्-घञ्] 1 Talking, speaking. --2 Speech, words, talk; सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः Śi. 2. 55; so कैतववाद Gīt. 8; सांत्ववादः &c. --3 A statement, an assertion, allegation; अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यंति तवाहिताः Bg. 2. 36. --4 Narration, account; शाकुंतलादीनितिहासवादान् Māl. 3. 3. --5 Discussion dispute, controversy; वादे वादे जायते तत्वबोधः Subhāṣ.; सीमा˚. --6 A reply. --7 An exposition, [] explanation. --8 A demonstrated conclusion, theory, doctrine; इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति Ś. B. (and in diverse other places of the work); परिणामवाद ‘the theory of evolution’; so नास्तिक˚. --9 Sounding, sound. --10 Report, rumour. --11 A plaint (in law). --Comp. --अनुवादौ (m. du.) {1} assertion and reply, plaint and reply, accusation and defence. {2} dispute, controversy. --कर, --कृत् a. causing a dispute. --ग्रस्त a. disputed, in dispute; वादग्रस्तोऽयं विषयः. --चंचु a. clever in repartees or witty replies. --प्रतिवादः controversy. --युद्धं a dispute, controversy. --रत a. disputatious. --वादिन् m. a Jaina. --विवादः disputation, discussion, debate. --साधनं establishing an assertion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0959-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाद पुंस्त्री वद--घञ् । १ तत्त्वबुभुत्सया कथने “प्रमाणतर्कसाध- नोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रति- पक्षपरिप्रहो वादः इति २ तौतमोक्ते विचारात्मके वाक्यभेदे । “वादः प्रवदतामहम्” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4876,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वादः, पुं, (वद् + घञ् ।) यथार्थबोधेच्छो- र्वाक्यम् । यथा, -- “विजिगीषोः कथा जल्पो वादस्तत्त्वविवे- दिषोः ।” इति जटाधरः ॥ अस्य लक्षणं यथा । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्ष- परिग्रहो वादः । इति गोतमसूत्रम् ॥ * ॥ अपि च । “सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यञ्चैवाहमर्ज्जुन ! । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥” इति भगवद्गीतायाम् १० अध्यायः ॥ “प्रवदतां वादिनां सम्बन्धिन्यो वादजल्पवितण्डा- ख्यास्तिस्रः कथाः प्रसिद्धास्तासां मध्ये वादो- ऽहम् । यत्र द्वाभ्यामपि प्रमाणतर्कतश्च स्वपक्षः स्थाप्यते परपक्षश्छलजातिनिग्रहस्थानैर्दूष्यते स जल्पो नाम । यत्र त्वेकः स्वपक्षं स्थापयति अन्यस्तु छलजातिनिग्रहस्थानैस्तत् पक्षं दूषयति न तु स्वपक्षं स्थापयति सा वितण्डा नाम कथा । तत्र जल्पवितण्डे विजिगीषमाणयोर्वादिनोः शक्तिपरीक्षामात्रफले । वादस्तु वीतरागयोः शिष्याचार्य्ययोरन्ययोर्वा तत्त्वनिरूपणफलः । अतोऽसौ श्रेष्ठत्वान्मद्विभूतिरित्यर्थः ।” इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥ (“तत्र वादः । वादो नाम यः परस्परेण सह शास्त्रपूर्व्वकं विगृह्य कथयति । स वादो द्विविधः संग्रहेण जल्पो वितण्डा च । तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः । जल्पविपर्य्ययो वितण्डा ।” इति चरके विमान- स्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-331-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाद" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वादःवाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वादः 📚 ➤ बातें करना, बोलना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाद 📚वह बातचीत जो किसी तत्व के निर्णय के लिये हो । तर्क । शास्त्रार्थ । दली…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वादः: वद् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें