🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाद
vāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बातचीत जो किसी तत्व के निर्णय के लिये हो । तर्क । शास्त्रार्थ । दलील । विशेष—'वाद' न्याय के सोलह पदार्थों में दसवाँ पदार्थ माना गया है । जब किसी बात के संबंध में एक कहता है कि यह इस प्रकार है और दूसरा कहता है कि नहीं, इस प्रकार है, और दोनों अपने अपने पक्ष की युक्तियों को सामने रखते हुए कथोप- कथन में प्रवृत्त होते हैं, तब वह कथोपकथन 'वाद' कहलाता है । यह वाद शास्त्रीय नियमों के अनुसार होता है, और उसमें दोनों अपने अपने कथन को प्रमाणों द्वारा पुष्ट करते हुए दूसरे के प्रमाणों का खंडन करते हैं । यदि कोई निग्रहस्थान में आ जाता है, तो उसका पक्ष गिरा हुआ माना जाता है और वाद समाप्त हो जाता है ।
२. किसी पक्ष के तत्वज्ञों द्वारा निश्चित सिद्धांत । उसूल । जैसे— अद्वैतवाद, आरंभवाद, परिणामवाद ।
३. बहस । झगड़ा ।
४. भाषण (को॰) ।
५. वक्तव्य । उक्ति । आरोप (को॰) ।
५. वर्णन । वृत्त (को) ।
६. उत्तर (को॰) ।
७. विवृति । व्याख्या (को॰) ।
८. ध्वनन । ध्वनि (को॰) ।
९. विवरण । अफवाह (को॰) ।
१०. अभियोग । नालिश । (को॰) ।
११. संमति । सलाह (को॰) ।
१२. अनुबध । इकरारनामा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाद mfn. (fr. √ वद्) speaking of or about (see ब्रह्म-व्˚)
causing to sound, playing (see वीणा-व्˚)
वाद m. speech, discourse, talk, utterance, statement, Mn.; MBh. &c.
(ifc.) speaking about, mentioning, MBh.; Hariv.; BhP.
advice, counsel, MBh.
a thesis, proposition, argument, doctrine, Sarvad.; Suśr.
discussion, controversy, dispute, contest, quarrel, Mn.; MBh. &c.
agreement, Daś.
cry, song, note (of a bird), AitBr.
sound, sounding (of a musical instrument), Pañcat.
demonstrated conclusion, result, W.
a plaint, accusation, ib.
a reply, ib.
explanation, exposition (of holy texts &c.), MW.
report, rumour, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वादः [वद्-घञ्] 1 Talking, speaking. --2 Speech, words, talk; सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः Śi. 2. 55; so कैतववाद Gīt. 8; सांत्ववादः &c. --3 A statement, an assertion, allegation; अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यंति तवाहिताः Bg. 2. 36. --4 Narration, account; शाकुंतलादीनितिहासवादान् Māl. 3. 3. --5 Discussion dispute, controversy; वादे वादे जायते तत्वबोधः Subhāṣ.; सीमा˚. --6 A reply. --7 An exposition, [] explanation. --8 A demonstrated conclusion, theory, doctrine; इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति Ś. B. (and in diverse other places of the work); परिणामवाद ‘the theory of evolution’; so नास्तिक˚. --9 Sounding, sound. --10 Report, rumour. --11 A plaint (in law). --Comp. --अनुवादौ (m. du.) {1} assertion and reply, plaint and reply, accusation and defence. {2} dispute, controversy. --कर, --कृत् a. causing a dispute. --ग्रस्त a. disputed, in dispute; वादग्रस्तोऽयं विषयः. --चंचु a. clever in repartees or witty replies. --प्रतिवादः controversy. --युद्धं a dispute, controversy. --रत a. disputatious. --वादिन् m. a Jaina. --विवादः disputation, discussion, debate. --साधनं establishing an assertion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0959-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाद पुंस्त्री वद--घञ् । १ तत्त्वबुभुत्सया कथने “प्रमाणतर्कसाध- नोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रति- पक्षपरिप्रहो वादः इति २ तौतमोक्ते विचारात्मके वाक्यभेदे । “वादः प्रवदतामहम्” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4876,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वादः, पुं, (वद् + घञ् ।) यथार्थबोधेच्छो- र्वाक्यम् । यथा, -- “विजिगीषोः कथा जल्पो वादस्तत्त्वविवे- दिषोः ।” इति जटाधरः ॥ अस्य लक्षणं यथा । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्ष- परिग्रहो वादः । इति गोतमसूत्रम् ॥ * ॥ अपि च । “सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यञ्चैवाहमर्ज्जुन ! । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥” इति भगवद्गीतायाम् १० अध्यायः ॥ “प्रवदतां वादिनां सम्बन्धिन्यो वादजल्पवितण्डा- ख्यास्तिस्रः कथाः प्रसिद्धास्तासां मध्ये वादो- ऽहम् । यत्र द्वाभ्यामपि प्रमाणतर्कतश्च स्वपक्षः स्थाप्यते परपक्षश्छलजातिनिग्रहस्थानैर्दूष्यते स जल्पो नाम । यत्र त्वेकः स्वपक्षं स्थापयति अन्यस्तु छलजातिनिग्रहस्थानैस्तत् पक्षं दूषयति न तु स्वपक्षं स्थापयति सा वितण्डा नाम कथा । तत्र जल्पवितण्डे विजिगीषमाणयोर्वादिनोः शक्तिपरीक्षामात्रफले । वादस्तु वीतरागयोः शिष्याचार्य्ययोरन्ययोर्वा तत्त्वनिरूपणफलः । अतोऽसौ श्रेष्ठत्वान्मद्विभूतिरित्यर्थः ।” इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥ (“तत्र वादः । वादो नाम यः परस्परेण सह शास्त्रपूर्व्वकं विगृह्य कथयति । स वादो द्विविधः संग्रहेण जल्पो वितण्डा च । तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः । जल्पविपर्य्ययो वितण्डा ।” इति चरके विमान- स्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-331-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाद" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें