🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:29:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाधकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाधकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाधकः

अर्थ: कष्ट देने वाला, सताने वाला, उत्पीडक

व्युत्पत्ति: वाध् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाधक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाधक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाधकःवाधकौवाधकाः
द्वितीयावाधकम्वाधकौवाधकान्
तृतीयावाधकेनवाधकाभ्याम्वाधकैः
चतुर्थीवाधकायवाधकाभ्याम्वाधकेभ्यः
पञ्चमीवाधकात् / वाधकाद्वाधकाभ्याम्वाधकेभ्यः
षष्ठीवाधकस्यवाधकयोःवाधकानाम्
सप्तमीवाधकेवाधकयोःवाधकेषु
सम्बोधनहे वाधकहे वाधकौहे वाधकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाधक
वाधक
vādhaka
🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाध्, वाध, वाधक, वाधन ना, वाधा See बाध्, बध, बधक, बाधन-ना, बाधा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0959-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)धकः, पुं, (बा(वा)धते इति । बाध + ण्वुल् ।) स्त्रीरोगविशेषः । यथा, -- “रक्तमाद्री तथा षष्ठी चाङ्कुरो जलकुमारकः । चतुर्विधो बाधकः स्यात् स्त्रीणां मुनिविभाषितः ॥ तेषां स्वभावं वक्ष्यामि यथाशास्त्रं विधानतः । एतेषां पूजनं कार्य्यं जनैः सन्तानकाङ्क्षिभिः ॥ निःसारणं स्थापनञ्च बलिदानं जपस्तथा । कर्त्तव्यो गुरुवाक्येन यथाशास्त्रं विचक्षणैः ॥ चतुर्विधो बाधकस्तु जायते ऋतुकालतः ॥” तस्य लक्षणं यथा, -- “व्यथा कट्यां तथा नाभेरधः पार्श्वे स्तनेऽपि च । रक्तमाद्रीप्रदोषेण जायते फलहीनता ॥ मासमेकं द्बयं वापि ऋतुयोगो भवेद्यदि । रक्तमाद्रीप्रदोषेण फलहीना तदा भवेत् ॥” इति रक्तमाद्र्याः ॥ “नेत्रे हस्ते भवेज्ज्वाला योनौ चैव विशेषतः । लालासंयुतरक्तञ्च षष्ठीबाधकयोगतः ॥ मासैकेन भवेद्यस्या ऋतुस्नानद्बयं तथा । मलिना रक्तयोनिः स्यात् षष्ठीबाधकयोगतः ॥” इति षष्ठ्याः ॥ [] “उद्बेगो गुरुता देहे रक्तस्रावो भवेद्बहु । नाभेरधो भवेत् शूलं चाङ्कुरः स तु बाधकः ॥ ऋतुहीना चतुर्म्मासं त्रिमासं वा भवेद्यदि । कृशाङ्गी करपादे च ज्वाला चाङ्कुरयोगतः ॥” इति चाङ्कुरस्य ॥ “सशूला च सगर्भा च शुष्कदेहाल्परक्तिका । जलकुमारस्य दोषेण जायते फलहीनता ॥ या कृशाङ्गी भवेत् स्थूला बहुकालऋतुस्तथा । गुरुस्तनी स्वल्परक्ता जलकुमारस्य दूषणात् ॥” इति जलकुमारस्य ॥ इति वैद्यकम् ॥ बाधाजनके, त्रि ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ३४ । १६ । “घर्म्मो धर्म्मानुबन्धार्थो धर्म्मो नात्मार्थ- बाधकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-419-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाधकःवाधक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाधकः 📚 ➤ कष्ट देने वाला, सताने वाला, उत्पीडक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाधक 📚वाध, वाधक, वाधन ना, वाधा See बाध्, बध, बधक, बाधन-ना, बाधा🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वाधकः: वाध् + ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें