🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:08:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वानः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वानः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वानः

अर्थ: खिला हुआ

व्युत्पत्ति: वन् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावानःवानौवानाः
द्वितीयावानम्वानौवानान्
तृतीयावानेनवानाभ्याम्वानैः
चतुर्थीवानायवानाभ्याम्वानेभ्यः
पञ्चमीवानात् / वानाद्वानाभ्याम्वानेभ्यः
षष्ठीवानस्यवानयोःवानानाम्
सप्तमीवानेवानयोःवानेषु
सम्बोधनहे वानहे वानौहे वानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वान
वान
vāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूखा फल (2.4.15)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कट । गोनटी । चटाई ।
२. पानी में लगनेवाला वायु का झोंका ।
३. गति ।
४. सुरंग ।
५. सौरभ । सुगंध ।
६. सूखा फल ।
७. बाना ।
८. बनों का समूह या घना जंगल (को॰) ।
९. बुनाई । बुनने की क्रिया (को॰) ।
१०. घर की दीवार का छेद (को॰) ।
११. चतुर व्यक्ति (को॰) ।
१२. यमराज (को॰) ।
१३. एक प्रकार का बंसलोचन (को॰) ।
वान २ वि॰ खिला हुआ । प्रफुल्लित ।
३. हवा से सूखा हुआ । शुष्क ।
३. वन का । वन संबंधी । जंगली [को॰] ।
वान पु ३ संज्ञा, स्त्री॰ [सं॰ वाणी] वाणी । वचन । प्रतिज्ञा । उ॰— निज्ज वान सुप्रमान । वान नीसान बधै सुर ।—पृ॰ रा॰ ।
वान पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वाण] दे॰ वाण । उ॰—करे कुंभ चूरं । भरे वान भूरे ।—पृ॰ रा॰, २ । २८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वान mfn. (for 2. See p. 940) blown &c. (cf. निर्-वाण)
वान n. blowing, L.
a perfume, fragrance, L.
living, ib.
going, moving, rolling, W.
the rolling of water or of the tide (esp. the high wave in Indian rivers, commonly called ‘the Bore’), ib.
2. वान mfn. (fr. √ वै; for 1. See p. 935, col. 3) dried &c.
वान n. dry or dried fruit, L.
a kind of bamboo manna, L.
3. वान n. (fr. √ वे) the act of weaving or sewing, Nyāyam.; Sāy. (reckoned among the 64 Kalās)
a mat of straw, L.
4. वान m. or n. (?) a hole in the wall of a house, L.
5. वान m. an intelligent man, L.
N. of Yama, L.
6. वान mf(ई)n. (fr. 1. वन, p. 917) relating to a wood or to a dwelling in a wood &c., W.
वान n. a dense wood, Nalod.
a multitude of woods or groves or thickets, W.
वान &c. See 3. वान, p. 940, col. 2.
वान mfn. dried &c. (see 2. वान, p. 940, col. 2).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (935,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वान a. 1 Blown. --2 Dried(by wind) dried up. --3 Belonging to a forest. --नं 1 Dry or dried fruit (m. also). --2 Blowing. --3 Living. --4 Rolling, moving, (as of waters &c.). --5 A perfume, fragrance. --6 A number of groves or thickets. --7 Weaving. --8 A mat of straw. --9 A hole in the wall of a house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0959-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वान न० वन--घञ् । १ शुष्कफले अमरः । २ शुष्के त्रि० मेदि० । वनस्येदं तत् समूहो वा अण् । ३ वनसम्बन्धिनि त्रि० । ४ तत्- संघे न० । वे--भावकर्मादौ ल्युट् । ५ सीवनकर्मणि ६ कटे । वा--भावादौ ल्युट् । ७ गतौ मेदि० । ८ जल- प्लुतवातोर्मौ ९ सुरङ्गायां १० सौरभे हेमच० ११ गोक्षीरजे १२ तवक्षीरे राजनि० । १३ वर्त्तिकाखगे स्त्री जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4878,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वानं, त्रि, ओ वै शोषणे + क्तः । ओदितश्चेति नत्वम् ।) शुष्कफलम् । इत्यमरः ॥ शुष्कम् । इति मेदिनी । ने, २० ॥ (वनस्येदमिति । वन + अण् ।) वनसम्बन्धी ॥
वानं, क्ली, (वा + ल्युट् ।) स्यूतिकर्म्म । कटः । गतिः । इति मेदिनी । ने, २० ॥ जलसंप्लुत- वातोर्म्मिः । सुरुङ्गा । सौरभः । इति हेमचन्द्रः ॥ गोक्षीरजं तवक्षीरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-334-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वानःवान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वानः 📚 ➤ खिला हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वान 📚कट । गोनटी । चटाई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वानः: वन् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें