🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वान
vāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूखा फल (2.4.15)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कट । गोनटी । चटाई ।
२. पानी में लगनेवाला वायु का झोंका ।
३. गति ।
४. सुरंग ।
५. सौरभ । सुगंध ।
६. सूखा फल ।
७. बाना ।
८. बनों का समूह या घना जंगल (को॰) ।
९. बुनाई । बुनने की क्रिया (को॰) ।
१०. घर की दीवार का छेद (को॰) ।
११. चतुर व्यक्ति (को॰) ।
१२. यमराज (को॰) ।
१३. एक प्रकार का बंसलोचन (को॰) ।
वान २ वि॰ खिला हुआ । प्रफुल्लित ।
३. हवा से सूखा हुआ । शुष्क ।
३. वन का । वन संबंधी । जंगली [को॰] ।
वान पु ३ संज्ञा, स्त्री॰ [सं॰ वाणी] वाणी । वचन । प्रतिज्ञा । उ॰— निज्ज वान सुप्रमान । वान नीसान बधै सुर ।—पृ॰ रा॰ ।
वान पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वाण] दे॰ वाण । उ॰—करे कुंभ चूरं । भरे वान भूरे ।—पृ॰ रा॰, २ । २८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वान mfn. (for 2. See p. 940) blown &c. (cf. निर्-वाण)
वान n. blowing, L.
a perfume, fragrance, L.
living, ib.
going, moving, rolling, W.
the rolling of water or of the tide (esp. the high wave in Indian rivers, commonly called ‘the Bore’), ib.
2. वान mfn. (fr. √ वै; for 1. See p. 935, col. 3) dried &c.
वान n. dry or dried fruit, L.
a kind of bamboo manna, L.
3. वान n. (fr. √ वे) the act of weaving or sewing, Nyāyam.; Sāy. (reckoned among the 64 Kalās)
a mat of straw, L.
4. वान m. or n. (?) a hole in the wall of a house, L.
5. वान m. an intelligent man, L.
N. of Yama, L.
6. वान mf(ई)n. (fr. 1. वन, p. 917) relating to a wood or to a dwelling in a wood &c., W.
वान n. a dense wood, Nalod.
a multitude of woods or groves or thickets, W.
वान &c. See 3. वान, p. 940, col. 2.
वान mfn. dried &c. (see 2. वान, p. 940, col. 2).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (935,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वान a. 1 Blown. --2 Dried(by wind) dried up. --3 Belonging to a forest. --नं 1 Dry or dried fruit (m. also). --2 Blowing. --3 Living. --4 Rolling, moving, (as of waters &c.). --5 A perfume, fragrance. --6 A number of groves or thickets. --7 Weaving. --8 A mat of straw. --9 A hole in the wall of a house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0959-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वान न० वन--घञ् । १ शुष्कफले अमरः । २ शुष्के त्रि० मेदि० । वनस्येदं तत् समूहो वा अण् । ३ वनसम्बन्धिनि त्रि० । ४ तत्- संघे न० । वे--भावकर्मादौ ल्युट् । ५ सीवनकर्मणि ६ कटे । वा--भावादौ ल्युट् । ७ गतौ मेदि० । ८ जल- प्लुतवातोर्मौ ९ सुरङ्गायां १० सौरभे हेमच० ११ गोक्षीरजे १२ तवक्षीरे राजनि० । १३ वर्त्तिकाखगे स्त्री जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4878,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वानं, त्रि, ओ वै शोषणे + क्तः । ओदितश्चेति नत्वम् ।) शुष्कफलम् । इत्यमरः ॥ शुष्कम् । इति मेदिनी । ने, २० ॥ (वनस्येदमिति । वन + अण् ।) वनसम्बन्धी ॥
वानं, क्ली, (वा + ल्युट् ।) स्यूतिकर्म्म । कटः । गतिः । इति मेदिनी । ने, २० ॥ जलसंप्लुत- वातोर्म्मिः । सुरुङ्गा । सौरभः । इति हेमचन्द्रः ॥ गोक्षीरजं तवक्षीरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-334-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें