🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:59:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वामचूल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाम-+चूल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चूल

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (= चू॑ड), N. of a man, BṛĀrUp. vi, 3, 9

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चूल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चूल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचूलःचूलौचूलाः
द्वितीयाचूलम्चूलौचूलान्
तृतीयाचूलेनचूलाभ्याम्चूलैः
चतुर्थीचूलायचूलाभ्याम्चूलेभ्यः
पञ्चमीचूलात् / चूलाद्चूलाभ्याम्चूलेभ्यः
षष्ठीचूलस्यचूलयोःचूलानाम्
सप्तमीचूलेचूलयोःचूलेषु
सम्बोधनहे चूलहे चूलौहे चूलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चूल
चूल
cūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चूला]
१. चोटी । शिखा ।
२. रीछ के बाल ।— (कलंदरों की भाषा)
३. सिर के बाल (बंग॰) ।
४. सबसे ऊपर का कमरा (को॰) ।
चूल २ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] किसी लकड़ी का वह पतला सिरा जो किसी दूसरी लकड़ी के छेद में उसके साथ जोड़ने के लिये ठोंका जाय । मुहा॰— चूलें ढीली होना = अधिक परिश्रम के कारण बहुत थकावट होना ।
चूल ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार का थूहड़ । वि॰ दे॰ चून ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूल m. (= चूड), N. of a man, BṛĀrUp. vi, 3, 9
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूलः Hair. --ला 1 An upper room. --2 A crest. --3 The crest of a comet; cf. चूडा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूल पु० चुल--क पृषो० दीर्घः । केशे अमरः । “मुक्तके- शाश्च चूलिनः” लिङ्गपु० । “शिखिनं चूलिनञ्चैव तप्तकुण्डलभूषणम्” हरिवं० ४५ अ० । “गृहीतचूलको विप्रोम्लेच्छेन रजकादिना” मत्स्यसू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2961,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूलः, पुं, (चोलयति पुनः पुनः छेदेऽपि उत्तिष्ठ- तीति । चुल उन्नतौ + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः । निपातनात् दीर्घः । यद्बा, चूर्य्यते इति । चूर् + कः । रस्य लत्वम् ।) [] केशः । यथा, । “मुक्तकेशाश्च चूलिनः ।” इति लिङ्गपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाम-चूलसमास: वाम + चूल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: चूल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वामचूल 📚वाम 📚चूल ➤ वाम (बायाँ) + चूल ((= चू॑ड), N. of a man, BṛĀrUp. vi, 3, 9 (अंग्रेज़ी कोश))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाम 📚बायाँ । दक्षिण या दाहिने का उलटा🟠🔵🟣🟢🟤
चूल 📚चोटी । शिखा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वामचूल = वाम + चूल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें