🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वायक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वायक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वायक

अर्थ: जुलाहा

व्युत्पत्ति: वे + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अज् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वायक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावायकःवायकौवायकाः
द्वितीयावायकम्वायकौवायकान्
तृतीयावायकेनवायकाभ्याम्वायकैः
चतुर्थीवायकायवायकाभ्याम्वायकेभ्यः
पञ्चमीवायकात् / वायकाद्वायकाभ्याम्वायकेभ्यः
षष्ठीवायकस्यवायकयोःवायकानाम्
सप्तमीवायकेवायकयोःवायकेषु
सम्बोधनहे वायकहे वायकौहे वायकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वायक
वायक
vāyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वायक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो बुनता हो । बुननेवाला । उ॰— पत्र रंध्र तें छनि छनि आवत चाँदनि रस सिंगार की वायक ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰
१. पृ॰ ४०० ।
२. तंतुवाय । जुलाहा ।
३. राशि । समूह । ढेर (को॰) ।
वायक २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ वाद, प्रा॰ वाय + क (प्रत्य॰)] उक्ति । कथन । वचन । वाक्य । उ॰—वाँका रा वायक सुणौ, कायरड़ा किण काज । बाँकी ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वायक m. a weaver, sewer, Kāv.; Kathās.; BhP.
2. वायक m. (said to be fr. √ वय्) a heap, multitude, number, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (942,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वायकः 1 A weaver. --2 A heap, multitude, collection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0960-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वायकः, पुं, (वयतीति । वे + ण्वुल् ।) समूहः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (तन्त्रवायः । यथा, भाग- वते । ५ । २६ । ३६ । “यत्र ह वित्तग्रहं पापपुरुषं धर्म्मराजपुरुषा वायका इव सर्व्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-341-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वायकवायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वी + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: वायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अज् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वायक 📚 ➤ जुलाहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वायक 📚वह जो बुनता हो । बुननेवाला🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वायक: वी + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें