🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:18:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वारणीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वारणीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वारणीय

अर्थ: आच्छादित करना, ढंकना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: आवरणे

अंग्रेज़ी: to be checked or restrained (See अ-व्°)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वारणीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर्
  2. वारणीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वारणीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावारणीयःवारणीयौवारणीयाः
द्वितीयावारणीयम्वारणीयौवारणीयान्
तृतीयावारणीयेनवारणीयाभ्याम्वारणीयैः
चतुर्थीवारणीयायवारणीयाभ्याम्वारणीयेभ्यः
पञ्चमीवारणीयात् / वारणीयाद्वारणीयाभ्याम्वारणीयेभ्यः
षष्ठीवारणीयस्यवारणीययोःवारणीयानाम्
सप्तमीवारणीयेवारणीययोःवारणीयेषु
सम्बोधनहे वारणीयहे वारणीयौहे वारणीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वृ (चुरादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढंकना (आवरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवरति / वारयतिवरतः / वारयतःवरन्ति / वारयन्ति
मध्यमवरसि / वारयसिवरथः / वारयथःवरथ / वारयथ
उत्तमवरामि / वारयामिवरावः / वारयावःवरामः / वारयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वरति · लट् (आत्मने.): वरते · लिट्: ववार · लिट् (आत्मने.): वव्रे · लुट्: वरिता · लुट् (आत्मने.): वरिता · लृट्: वरिष्यति · लृट् (आत्मने.): वरिष्यते · लोट्: वरतात् · लोट् (आत्मने.): वरताम् · लङ्: अवरत् · लङ् (आत्मने.): अवरत · विधिलिङ्: वरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वरेत · आशीर्लिङ्: वार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वरिषीष्ट · लुङ्: अवारीत् · लुङ् (आत्मने.): अवरिष्ट · लृङ्: अवरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वरण · ण्वुल्: वारकः · तृच्: वरीता · यत्: वार्यः · तव्य: वरीतव्यः · अनीयर्: वरणीयः · क्त: वृतः · क्तवतु: वृतवान् · शतृ: वरन् · स्य-शतृ: वरीष्यन् · शानच्: वरमाणः · क्त्वा: वृत्वा · ल्यप्: प्रवृत्य · तुमुन्: वरीतुम् · णमुल्: वारम् · क्तिन्: वृति · क्वसु: ववृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वारणीय
वारणीय
vāraṇīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वारणीय वि॰ [सं॰] निषेध योग्य । प्रतिषेघ्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारणीय mfn. to be checked or restrained (see अ-व्˚)
belonging to an elephant (m. with कर, an elephant's-trunk), Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (944,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारणीयं, त्रि, (वृ + णिच् + अनीयर् ।) वारण- योग्यम् । वृञधातोः ञ्यन्तादनीयप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ५७ । १ । [] “अवारणीयं रिपुभिर्वारणीयं करं नुमः । हेरम्बस्य ससिन्दूरमसिं दूरमघच्छिदम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-346-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वारणीय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वारणीयवारणीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: वारणीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृ + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वारणीय 📚 ➤ आच्छादित करना, ढंकना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: आवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वारणीय 📚निषेध योग्य । प्रतिषेघ्य🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वारणीय: वृ + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें