🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:50:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वारा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वारा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वारा

अर्थ: पानी

संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वारि, सलिल, कमल, जल

अंग्रेज़ी: Water

व्युत्पत्ति: वृ + णिच् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वार् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. वार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वार (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. वारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. वारा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. वारा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वार् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाःवारीवारि
द्वितीयावाःवारीवारि
तृतीयावारावार्भ्याम्वार्भिः
चतुर्थीवारेवार्भ्याम्वार्भ्यः
पञ्चमीवारःवार्भ्याम्वार्भ्यः
षष्ठीवारःवारोःवाराम्
सप्तमीवारिवारोःवार्षु
सम्बोधनहे वाःहे वारीहे वारि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वार्
वार्
vār
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वार् n. (said to be fr. √ 1. वृ) water, RV. &c. &c. (n. pl. once in BhP. वारस्, as if m. or f.; वारां निधिः, ‘receptacle of waters’, the ocean, Prab.)
stagnant water, a pond, RV. iv, 19, 4; viii, 98, 8; ix, 112, 4
वार् m. (?) a protector, defender, i, 132, 3; x, 93, 3.
वार् [cf., accord. to some, Gk. οὖρον, οὐρέω; Lat. urina, urinari.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (943,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वार् n. Water; Bv. 1. 30. --Comp. --आसनं a reservoir of water. --किटिः (वाःकिटिः) a porpoise. --चः {1} a goose, gander. --दः a cloud. --दरं {1} water. {2} silk. {3} speech. {4} the seed of the mango. {5} a curl on a horse's neck. {6} a conch-shell. --धिः the ocean. ˚भवं a kind of salt. --पुष्पं (वाःपुष्पं) cloves. --भटः an alligator. --मुच् m. a cloud. --राशिः the ocean. --वटः a ship, boat. --सदनं (वाःसदनं) a reservoir of water, a cistern. --स्थ a. (वाःस्थ) being in water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0960-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वार् न० चु० वृ--क्वप् । अप्सु अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4881,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वार्, क्ली, (वारयतीति । वृञ् + णिच् + क्विप् ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ (यथा, भागवते । १० । ३३ । २२ । “गन्धर्व्वपालिभिरनुद्रुत आविशद् वाः श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-344-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वारावार् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | वारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वारा 📚 ➤ पानी
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वारि, सलिल, कमल, जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वार् 📚n. (said to be fr. √ 1. वृ) water, RV. &c. &c. (n. pl. once in BhP. वा…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वार्
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, संघात, संचय, समुदाय, समुदय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वारा: वृ + णिच् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें