🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:03:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाराही

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाराही

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाराही

अर्थ: शूकरी

संस्कृत: शक्तिदेवता, वाराहीकन्दम् · पर्याय: ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, इन्द्राणी

व्युत्पत्ति: वाराह + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाराही (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाराही (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाराहीवाराह्यौवाराह्यः
द्वितीयावाराहीम्वाराह्यौवाराहीः
तृतीयावाराह्यावाराहीभ्याम्वाराहीभिः
चतुर्थीवाराह्यैवाराहीभ्याम्वाराहीभ्यः
पञ्चमीवाराह्याःवाराहीभ्याम्वाराहीभ्यः
षष्ठीवाराह्याःवाराह्योःवाराहीणाम्
सप्तमीवाराह्याम्वाराह्योःवाराहीषु
सम्बोधनहे वाराहिहे वाराह्यौहे वाराह्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाराही
वाराही
vārāhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी और चामुण्डा (1.1.43) ब्राह्मी · माहेश्वरी · कौमारी · वैष्णवी · इन्द्राणी · चामुण्डा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाराही संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ब्राह्मणी आदि आठ मातृकाओं में से एक मातृका का नाम ।
२. एक योगिनी का नाम ।
३. वाराहीकंद ।
४. कँगनी ।
५. श्यामा पक्षी ।
६. सफेद भू- कुष्मांडा । बिलाई कंद । विदारी कंद ।
७. शूकरी (को॰) ।
८. पृथ्वी (को॰) ।
९. एक प्रकार की माप (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाराही (ई), f., see below
वाराही f. a sow, W.
the Śakti or female Energy of the Boar form of Viṣṇu, Yājñ., Sch.
N. of one of the Mātṛs attending on Skanda, MBh.
a kind of bulbous plant, Dioscorea, VarBṛS.
the earth, W.
a measure, ib.
N. of a river, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (944,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाराही 1 A sow. --2 The earth. --3 The Śakti of Viṣṇu in the form of a boar. --4 A measure. --Comp. --कंदः N. of a bulbous plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0961-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाराही स्त्री वराहस्येयमण् ङीप् । अष्टमातृकामध्ये १ वराहशक्तौ “यज्ञवराहमतुलं रूपं या विभ्रता हरेः । शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं विभ्रती तनुम्” देवीमा० “वाराही नारसिंही च” श्यामास्तवः । २ योगिनीभेदे वृहन्नन्तिकेश्वरपु० । ३ वराहक्रान्तायाम् अमरः ४ वराह- योषिति च ५ श्याभाखगे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4883,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाराही, स्त्री, (वाराह + ङीष् ।) ब्रह्माण्या- द्यष्टमातृकान्तर्गतमातृकाविशेषः । यथा, -- “वराहरूपधारी च वराहोपम उच्यते । वाराहजननी चाथ वाराही वरवाहना ॥” इति देवीपुराणे देवीनिरुक्ताध्यायः ४५ ॥ योगिनीविशेषः । यथा, -- “दुर्गा चण्डेश्वरी चण्डी वाराही कार्त्तिकी तथा । हरसिद्धा तथा काली इन्द्राणी वैष्णवी तथा ॥ भद्रकाली विशालाक्षी भैरवी कामरूपिणी । एताः सर्व्वाश्च योगिन्यो भृङ्गारैः स्नापयन्तु ते ॥” तीर्थविशेषः । यथा, -- “वाराही यमुना गङ्गा करतोया सरस्वती । कावेरी चन्द्रभागा च सिन्धुभैरवसागराः । पशुस्नानविधानाय सान्निध्यमिह कल्पय ॥” इति बृहन्नन्दिकेश्वरपुराणोक्तदुर्गापूजापद्धतिः ॥ वराहदेवस्य शक्तिः । यथा, -- “यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः । शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं विभ्रती तनुम् ॥” इति चण्डी ॥ अपि च । “वाराहरूपिणीं देवीं दंष्ट्रोद्धृतवसुन्धराम् । शुभदां सुप्रभां शुभ्रां वाराहीं तां नमाम्यहम् ॥” इति बृहन्नन्दिकेश्वरपुराणोक्तदुर्गापूजापद्धतिः ॥ वराहक्रान्ता । चामालु इति ख्यातः । तत्- पर्य्यायः । विष्वक्सेनप्रिया २ घृष्टिः ३ वदरा ४ । इत्यमरः ॥ गृष्टिः ५ । इति भरतः ॥ शूकरी ६ क्रोडकन्या ७ विष्वक्सेनकान्ता ८ वराही ९ कौमारी १० त्रिनेत्रा ११ ब्रह्मपुत्त्री १२ क्रोडी १३ कन्या १४ गृष्टिका १५ माधवेष्टा १६ शूकरकन्दः १७ क्रोडः १८ वनवासी १९ कुष्ठ- नाशनः २० बल्यः २१ अमृतः २२ महावीर्य्यः २३ महौषधम् २४ शम्बरकन्दः २५ वराह- कन्दः २६ वीरः २७ ब्राह्मीकन्दः २८ सुककन्दः २९ वृद्धिदः ३० व्याधिहन्ता ३१ । अस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । विषपित्तकफकुष्ठप्रमेह- क्रिमिनाशित्वम् । वृष्यत्वम् । बल्यत्वम् । रसा- यणत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्यच्च । “वाराहीकन्द एवान्यैश्चर्म्मकारालुको मतः । अनूपे स भवेद्देशे वाराह इव लोमवान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ श्यामापक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ मेदिनीमते पवर्गीयबकारादिरयं शब्दः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-348-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाराही" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाराहीवाराही (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाराही 📚 ➤ शूकरी
संस्कृत: शक्तिदेवता, वाराहीकन्दम् · पर्याय: ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, इन्द्राणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाराही 📚ब्राह्मणी आदि आठ मातृकाओं में से एक मातृका का नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वाराही
वाराहीकन्द के नाम (२.४.१५१) — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, बदरा
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी और चामुण्डा (१.१.४३) — ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, इन्द्राणी, चामुण्डा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें