🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:50:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वासक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वासक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वासक

अर्थ: सुगन्धित करने वाला, सुवासित करने वाला, धुपाने वाला, धूप देने वाला

संस्कृत: वाशा · पर्याय: वैद्यमातृ, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष

व्युत्पत्ति: वास् + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वासक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वासक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वासक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावासकःवासकौवासकाः
द्वितीयावासकम्वासकौवासकान्
तृतीयावासकेनवासकाभ्याम्वासकैः
चतुर्थीवासकायवासकाभ्याम्वासकेभ्यः
पञ्चमीवासकात् / वासकाद्वासकाभ्याम्वासकेभ्यः
षष्ठीवासकस्यवासकयोःवासकानाम्
सप्तमीवासकेवासकयोःवासकेषु
सम्बोधनहे वासकहे वासकौहे वासकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वासक
वासक
vāsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अड़ूसा ।
२. गान का एक अंग । विशेष—शंकर के मत से मनोहर, कंदर्प, चारु और नंदन नामक इसके चार भेद हैं । कोई कोई विनोद, वरद, नंद और कुमुद को इसका भेद मानते हैं ।
३. वासर । दिन ।
४. शालक राग का एक भेद ।
५. वस्त्र ।
६. गध । सुगंधद्रव्य (को॰) ।
७. शयनागार शयनकक्ष (को॰) ।
वासक पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वासुकि] दे॰ वासुकि । उ॰—एक दंत पाताल चलावा । तहाँ जाय वासक को खावा ।—कबीर सा॰ पृ॰ ८०२ ।
वासक ३ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ वासका, वासिका]
१. सुवासित करनेवाला । सुगंधित करनेवाला ।
२. बसानेवाला बसने के लिये प्रेरित करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वासक m. scent, Pañcar.
वासक also f(अका, इका). Gendarussa Vulgaris or Adhatoda Vasica, VarBṛS.; Suśr. &c.
वासक mfn. perfuming, fumigating, MW.
2. वासक (ifc.) = 2. वास, clothing, clothes, Yājñ.; MBh. &c. (cf. अशुद्ध-व्˚).
3. वासक mf(इका)n. causing to dwell or inhabit, populating, MW.
(ifc.) abode, habitation, Yājñ.
वासक n. (ifc. f(आ). ) a sleeping-room, bed-chamber, Kathās.
4. वासक m. (in music) a species of ध्रुवक (q.v.), Saṃgīt.
5. वासक m. N. of a serpent-demon, MBh.
pl. N. of a people, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (947,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासक a. (का or सिका f.) [ वास्वस्-णिच् वा ण्वुल्] 1 Scenting, perfuming, infusing, fumigating &c. --2 Causing to dwell, populating. --कं Clothes. --Comp. --सज्जा, --सज्जिका a woman who dresses herself in all her ornaments and keeps herself (and her house) ready to receive her lover, especially when he has made an appointment with her; an expectant heroine, one of the several classes of a Nāyikā; S. D. thus defines her: [] --कुरुत मंडनं यास्याः(यातु)सज्जिते वासवेश्मनि । सा तु वासकसज्जा स्याद्विदितप्रियसंगमा 120; भवति विलंबिनि विगलितलज्जा विलपति रेदिति वासकसज्जा Gīt. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0963-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासक पु० वास--ण्वुल् । स्वनामख्याते वृक्षे “येन तेन प्रकारेण वासकः कासनाशकः” इति वैद्यकम् “वासकः कासहृत् स्वर्य्यः कफपित्तास्रनाशनः । तिक्त- स्तवरको हृद्यो लघुः शीतस्तृडर्त्तिहृत । श्वासकाम ज्वरच्छर्दिमोहकुष्ठक्षयापहः” भावप्र० । २ गानाङ्गवि- शेषे यथा “मनोहरोऽथ कन्दर्पश्चारुनन्दन एव च । चत्वारो वासकाः प्रोक्ताः शङ्करेण स्वयं पुरा” । केषा- ञ्चिम्मते नामान्तरम् । “विनोदो वरदश्चैव नन्दः कुमुद एव च । चत्वारो वासकाः प्रोक्ता गीतवाद्य- विशारदैः” सङ्गीतदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4886,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासकः, पुं, (वासयतीति । वासि + ण्वुल् ।) वृक्ष- विशेषः । वाकस इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वैद्यमाता २ सिंही ३ वासिका ४ वृषः ५ अटरुषः ६ सिंहास्यः ७ वाजिदन्तकः ८ । इत्यमरः ॥ वाशा ९ वाशिका १० वृशः ११ अटरूषः १२ वाशकः १३ । इति तट्टीका ॥ वासा १४ वासः १५ वाजी १६ वैद्यसिंही १७ मातृसिंही १८ । इति शब्दरत्नावली ॥ वासका १९ सिंहपर्णी २० । इति जटाधरः ॥ सिंहिका २१ भिषङ्माता २२ वसादनी २३ सिंहमुखी २४ कण्ठीरवी २५ शितकर्णी २६ वाजिदन्ती २७ नासा २८ पञ्चमुखी २९ सिंहपत्री ३० मृगेन्द्राणी ३१ । अस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । शीतत्वम् । काशरक्त- पित्तकामलाकफवैकल्यज्वरश्वासक्षयनाशित्वञ्च । तत्पुष्पगुणाः । कटुपाकित्वम् । तिक्तत्वम् । कास- क्षयहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “वासको वासिका वासा भिषङ्माता च सिंहिका । सिंहास्यो वाजिदन्तः स्यादाटरुषोऽटरूषकः ॥ [] आटरूषो वृषो नाम्ना सिंहपर्णश्च स स्मृतः । वासको वासकृत् सर्य्यः कफपित्तास्रनाशनः ॥ तिक्तस्तुवरको हृद्यो लघुः शीतस्तृडर्त्तिहृत् । श्वासकासज्वरच्छर्द्दिमोहकुष्ठक्षयापहः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ गानाङ्गविशषः । यथा, -- “मनोहरोऽथ कन्दर्पश्चारुनन्दन एव च । चत्वारो वासकाः प्रोक्ताः शङ्करेण स्वयं पुरा ॥” केषाञ्चिन्मते नामान्यपि पृथक् । “विनोदो वरदश्चैव नन्दः कुमुद एव च । चत्वारो वासकाः प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदैः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (वासरः । इति वासकसज्जाशब्दार्थे आलङ्का- रिकाः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-355-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वासक" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वासकवासक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वस् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: वासक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वासक 📚 ➤ सुगन्धित करने वाला, सुवासित करने वाला, धुपाने वाला, धूप देने वाला
संस्कृत: वाशा · पर्याय: वैद्यमातृ, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वासक 📚अड़ूसा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वासक
अडूसा के नाम (२.४.१०३) — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वाजिदन्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वासक: वस् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें