🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:23:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वासनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वासनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वासनम्

अर्थ: स्नेह करना, कतरना, छेदा करना, नष्ट करना, अपहरण करना, मोह करना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्नेहच्छेदापहरणेषु

अंग्रेज़ी: to love, to cut, to destroy, to kidnap, to desire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वासन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वस् + ल्युट्
  2. वासन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वस् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वासन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावासनम्वासनेवासनानि
द्वितीयावासनम्वासनेवासनानि
तृतीयावासनेनवासनाभ्याम्वासनैः
चतुर्थीवासनायवासनाभ्याम्वासनेभ्यः
पञ्चमीवासनात् / वासनाद्वासनाभ्याम्वासनेभ्यः
षष्ठीवासनस्यवासनयोःवासनानाम्
सप्तमीवासनेवासनयोःवासनेषु
सम्बोधनहे वासनहे वासनेहे वासनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वस् (चुरादिगण) · अर्थ: स्नेह करना, कतरना, छेदा करना, नष्ट करना, अपहरण करना, मोह करना (स्नेहच्छेदापहरणेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवासयतिवासयतःवासयन्ति
मध्यमवासयसिवासयथःवासयथ
उत्तमवासयामिवासयावःवासयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वासयति · लट् (आत्मने.): वासयते · लिट्: वासयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): वासयाञ्चक्रे · लुट्: वासयिता · लुट् (आत्मने.): वासयिता · लृट्: वासयिष्यति · लृट् (आत्मने.): वासयिष्यते · लोट्: वासयतात् · लोट् (आत्मने.): वासयताम् · लङ्: अवासयत् · लङ् (आत्मने.): अवासयत · विधिलिङ्: वासयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वासयेत · आशीर्लिङ्: वास्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वासयिषीष्ट · लुङ्: अवीवसत् · लुङ् (आत्मने.): अवीवसत · लृङ्: अवासयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवासयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वासन · ण्वुल्: वासकः · तृच्: वासयिता · यत्: वास्यः · तव्य: वासयितव्यः · अनीयर्: वासनीयः · क्त: वासितः · क्तवतु: वासितवान् · शतृ: वासयन् · स्य-शतृ: वासयिष्यन् · शानच्: वासयमानः · क्त्वा: वासयित्वा · ल्यप्: प्रवास्य · तुमुन्: वासयितुम् · णमुल्: वासम् · क्तिन्: वास्ति · क्वसु: वासयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वासन
वासन
vāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ वासित]
१. सुगंधित करना । बासना । धूपन ।
२. वस्त्र ।
३. वास । निवास ।
४. ज्ञान ।
५. बसना । निवास करना (को॰) ।
६. आच्छादन । गिलाफ । लिफाफा (को॰) ।
७. कोई पात्र, आधार, टोकरो, संदूक, बर्तन आदि (को॰) ।
८. योग की एक मुद्रा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वासन n. the act of perfuming or fumigating, infusing, steeping, Gīt., Sch.
2. वासन n. covering, clothing, garment, dress, Kāv.
an envelope, box, casket, Yājñ.
3. वासन mfn. belonging to an abode, fit for a dwelling, W.
वासन n. causing to abide or dwell, Bālar.
abiding, abode, L.
a receptacle for water, L.
knowledge, L.
a partic. posture (practised by ascetics during abstract meditation, and by others; described as sitting on the ground with the knees bent and the feet turned backwards), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (947,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासनं [वास्-ल्युट्] 1 Perfuming, scenting. --2 Infusing. --3 Dwelling, a biding. --4 An abode, a dwelling. --5 Any receptacle, a basket, box, vessel &c.; Y. 2. 65 (वासनं निक्षेपाधाभूरंत संपुटादिकं समुद्रं ग्रंथ्यदियुतम्). --6 Knowledge. --7 Clothes, dress. --8 A cover, an envelope. --9 A kind of posture practised by ascetics in abstract meditation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0963-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासन न० वास--ल्युट् । १ सुरभीकरणे २ धूपने ३ वारि- धान्याम् ४ वस्त्रे मेदि० ५ वासस्थाने शब्दर० ६ ज्ञान च धरणिः वस--णिच्--ल्युट् । ७ निक्षेपाधारे निक्षेपार्थे मुद्राङ्किते पात्रे च । “वासनस्थमनाख्याय समुद्रं यन्नि- धीयते” नारदः । “वासनं निक्षेपाधारभूतं सम्पुटादिकं समुद्रग्रन्थ्यादियुक्तम्” व्य० त० रघु० । वस--णिच् भावे ल्युट् । ८ क्षेपणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4886,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासनं, क्ली, (वास्यते इति । वासि + ल्युट् ।) धूपनम् । वारिधानी । वस्त्रम् । इति मेदिनी । ने, १२९ ॥ वासः । इति शब्दरत्नावली ॥ ज्ञानम् । इति धरणिः ॥ निक्षेपाधारः । यथा, याज्ञवल्क्यः । “आधिसीमोपनिक्षेपजडवालधनैर्विना । तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरिह ॥” उपनिक्षेपस्तु । “वासनस्थमनाख्याय समुद्रं यद्विधीयते ॥” इति नारदोक्तेः ॥ वासनं निक्षेपाधारभूतं सम्पुटादिकं समुद्रं ग्रन्थ्यादियुतम् । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ वसन- सम्बन्धिनि, त्रि ॥ (वसनेन क्रीतमिति । वसन + “शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण् ।” ५ । १ । २७ । इति अण् । वसनेन क्रीते च, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-355-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वासनम्वासन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वस् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: वासन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वस् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वासनम् 📚 ➤ स्नेह करना, कतरना, छेदा करना, नष्ट करना, अपहरण करना, मोह करना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्नेहच्छेदापहरणेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वासन 📚सुगंधित करना । बासना । धूपन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वासनम्: वस् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬