🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:26:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वासवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वासवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वासवः

अर्थ: वसुरेव स्वार्थे अण्, वसूनि सन्त्यस्य अण्

संस्कृत: इन्द्रः · पर्याय: इन्द्र, मरुत्वत्, मघवन्, बिडौजस्, पाकशासन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वासव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वासु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वासु (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वासव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावासवःवासवौवासवाः
द्वितीयावासवम्वासवौवासवान्
तृतीयावासवेनवासवाभ्याम्वासवैः
चतुर्थीवासवायवासवाभ्याम्वासवेभ्यः
पञ्चमीवासवात् / वासवाद्वासवाभ्याम्वासवेभ्यः
षष्ठीवासवस्यवासवयोःवासवानाम्
सप्तमीवासवेवासवयोःवासवेषु
सम्बोधनहे वासवहे वासवौहे वासवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वासव
वासव
vāsava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इंद्र ।
२. धनिष्ठा नक्षत्र । यौ॰—वासवचाप = इंद्रधनुष । वासवज = इंद्र का पुत्र—
१. अर्जुन । (२) बालि । (३) जयंत । वासवदत्ता = (१) सुबंधु का संस्कृत गद्य काव्य (२) वत्सराज उदयन की महिषी । वासवदिक्, वासवदिशा = पूर्वदिशा जिसका अधिपति इंद्र है ।
वासव २ वि॰
१. वसु संबंधी ।
२. इंद्र संबंधी । इंद्र का [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासव mf(ई)n. (fr. 1. वसु) relating or belonging to the Vasus, derived or descended from them &c., AV.; TS.; Kāṭh.; ĀśvŚr.
relating or belonging to (king) Vasu, MBh.
containing the word वसु, g. विमुक्तादि
वासव m. N. of Indra (as chief of the Vasus), MBh.; Kāv. &c.
a son of (king) Vasu, MBh.
(with इन्द्रस्य) N. of a Sāman, L. of a poet, Cat.
वासव m. n. N. of the Nakṣatra Dhaniṣṭhā (presided over by the Vasus), Sūryas.
वासव n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
वासव mf(ई)n. relating or belonging to Indra, Kād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (948,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासव a. (वी f.) [वसुरेव स्वार्थे अण् वसूनि संत्यस्य अण् वा] Belonging to Indra; पांडुतां वासवी दिगयसीत् K.; वासवीनां चमूनां Me. 43. --वः N. of Indra; Ku. 3. 2, R. 5. 5. --वं The constellation Dhaniṣṭhā. --Comp. --दत्ता {1} N. of a work by Subandhu. {2} N. of a heroine of several stories. [Different writers give different accounts of this lady. According to Kathāsaritsāgara she was the daughter of king Caṇḍamahāsena of Ujjayinī and was carried off by Udayana, king of Vatsa. Śrīharṣa represents her to be the daughter of king Pradyota (see Ratn. 1. 10), and, according to Mallinātha's comment on the line प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजोऽत्र जह्रे she was the daughter of Pradyota king of Ujjayinī. Bhavabhūti says that she was betrothed by her father to king Saṃjaya, but that she offered herself to Udayana; (see Māl. 2). But the Vāsavadattā of Subandhu has nothing in common with the story of Vatsa, except the name of the heroine, as she is represented to have been betrothed by her father to Puṣpaketu, but carried off by Kandarpaketu. It is probable that there were several heroines bearing the name Vāsavadattā.].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0963-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासव पु० वसुरेव स्वार्थेऽण् वसूनि सन्त्यस्य अण् वा । १ इन्द्रे वसोरपत्यं स्त्री अण् ङीप् । २ व्यासमातरि [] मत्स्यगन्धायाम् स्त्री हेमच० । ३ धनिष्ठानक्षत्रे न० ज्यो
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4887-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासवः, पुं, (वसुरेव । प्रज्ञाद्यण् ।) इन्द्रः । इत्य- मरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ४३ । २२ । “सहस्राक्षनियोगात् स पार्थः शक्रासनं गतः । अध्यक्रामदमेयात्मा द्वितीय इव वासवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-356-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वासव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वासवःवासव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वासु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | वासु (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वासवः 📚 ➤ वसुरेव स्वार्थे अण्, वसूनि सन्त्यस्य अण्
संस्कृत: इन्द्रः · पर्याय: इन्द्र, मरुत्वत्, मघवन्, बिडौजस्, पाकशासन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वासव 📚इंद्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वासव
इन्द्र के और नाम (१.१.५३) — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें