🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:52:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वासुकी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वासुकी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वासुकी

अर्थ: एक विख्यात नाग का नाम, नागराज

संस्कृत: नागराजः · पर्याय: सर्पराज

व्युत्पत्ति: वसुक + इञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वासुकि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. वासुकि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. वासुकि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. वासुकी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वासुकि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावासुकिःवासुकीवासुकयः
द्वितीयावासुकिम्वासुकीवासुकीन्
तृतीयावासुकिनावासुकिभ्याम्वासुकिभिः
चतुर्थीवासुकयेवासुकिभ्याम्वासुकिभ्यः
पञ्चमीवासुकेःवासुकिभ्याम्वासुकिभ्यः
षष्ठीवासुकेःवासुक्योःवासुकीनाम्
सप्तमीवासुकौवासुक्योःवासुकिषु
सम्बोधनहे वासुकेहे वासुकीहे वासुकयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वासुकि
वासुकि
vāsuki
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सर्पराज (1.8.4)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासुकि संज्ञा पुं॰ [सं॰] आठ नागों में से दूसरा नागराज । यौ॰—वासुकिसुता = वासुकि की पुत्री । सुलोचना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासुकि m. (fr. वसुक) N. of a divine being, Gobh.; Kauś.
of a serpent-king (one of the three chief kings of the Nāgas, the other two being Śeṣa and Takṣaka; the gods and demons used the serpent Vāsuki as a rope for twisting round the mountain Mandara when they churned the ocean, RTL. 108, 233), MBh.; R. &c.
of an author, Pratāp., Sch.
of another man, Pravar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (948,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासुकिः, वासुकेयः N. of a [] celebrated serpent, king of snakes (said to be a son of Kaśyapa); Ku. 2. 38, Bg. 10. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासुकि पु० वसुना शिरस्थरत्नेन कायति कै--क स एव इञ् । १ सर्पराजे “भगिनी वासुकेस्तथा” मनसास्तोत्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4888,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासुकिः, पुं, वसुकस्यापत्यमिति । वसुक + इञ् ।) अहिपतिः । तत्पर्य्यायः । सर्पराजः २ । इत्य- मरः ॥ वासुकेयः ३ । इति शब्दरत्नावली । तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “सुरसा जज्ञिरे सर्पांस्तेषां राजा तु तक्षकः । वासुकिश्चैव नागानां गणाः क्रोधतमोऽधिकः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ (जरत्कारुमुनिपत्नी मनसादेवी तु अस्येव भगिनी । “आस्तीकस्य मुनेर्माता भगिनी वासुके स्तथा । जरत्कारुमुनेः पत्नी नागमातर्नमोऽस्तु ते ॥” इति मनसाप्रणाममन्त्रः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-357-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वासुकि" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वासुकीवासुकि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: वासुकि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | वासुकि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वासुकी 📚 ➤ एक विख्यात नाग का नाम, नागराज
संस्कृत: नागराजः · पर्याय: सर्पराज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वासुकि 📚आठ नागों में से दूसरा नागराज । यौ॰—वासुकिसुता = वासुकि की पुत्री । सुल…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वासुकि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वासुकि = वासु + कि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वासुकी: वसुक + इञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬