🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:45:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाह्लि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वा+अह्+लि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वा

अर्थ: विकल्प बोधक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

अह्

अर्थ: निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

लि

अर्थ: युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to adhere,to be absorbed,to dissolve, to unite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ला (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाःलौलाः
द्वितीयालाम्लौलः
तृतीयालालाभ्याम्लाभिः
चतुर्थीलेलाभ्याम्लाभ्यः
पञ्चमीलःलाभ्याम्लाभ्यः
षष्ठीलःलोःलाम्
सप्तमीलिलोःलासु
सम्बोधनहे लाःहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (दिवादिगण) · अर्थ: युक्त होना, मिलना (श्लेषणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलीयतेलीयेतेलीयन्ते
मध्यमलीयसेलीयेथेलीयध्वे
उत्तमलीयेलीयावहेलीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लीयते · लिट् (आत्मने.): लिल्ये · लुट् (आत्मने.): लाता · लृट् (आत्मने.): लास्यते · लोट् (आत्मने.): लीयताम् · लङ् (आत्मने.): अलीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलास्त · लृङ् (आत्मने.): अलास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लीनः · क्तवतु: लीनवान् · शानच्: लीयमानः · क्त्वा: लीत्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वा
वा
vā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या) (3.3.264)
समानता (3.4.9) यथा · इव · एवम्
निश्चय-वाचक (3.4.15) एवम् · तु · पुनः · वै
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वा १ अव्य॰ [सं॰] विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा ।
वा पु २ सर्व॰ [हिं॰ वह] ब्रजभाषा में प्रथम पुरुष का वह एकवचन रूप, जो कारकचिह्न लगने के पहले उसे प्राप्त होता है । जैसे,—वाने वाको, वासे, वासो इत्यादि । उ॰—(क) वा सुरतरु महँ अवर एक अदभुत छबि छाजै । साखा दल फल फूलनि हरि प्रतिबिंब बिराजै ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ६ । (ख) रहै देह वाके परस याहि द्दगन ही देखि ।—बिहारी (शब्द॰) । (ग) और प्रभु जब किवाड़ खोलन पधारते त ब ओ ठाकुर जी वा इ पुकार सों पूछते ।—दो सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ १०१ ।
वा ३ वि॰ [फा़॰] कुशादा । खुला या फैला हुआ । खुले । उ॰—दिन के वा दतुण्न के दर्बार में रौनक अफरोज हुए ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ १७ ।
वा रनाथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. समुद्र ।
३. बादल । मेघ ।
४. नाग लोक जहाँ सर्पों का निवास माना जाता है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वा f. going
hurting
an arrow
weaving
1. वा ind. or (excluded, like the Lat. ve, from the first place in a sentence, and generally immediately following, rarely and only m.c. preceding, the word to which it refers), RV. &c. &c. (often used in disjunctive sentences; वा-वा, ‘either’ — ‘or’, ‘on the one side’ — ‘on the other’; न वा — वा or न — वा, ‘neither’ — ‘nor’; वा न-वा, ‘either not’ — ‘or’; यदि वा-वा, ‘whether’ — ‘or’; in a sentence containing more than two members वा is nearly always repeated, although if a negative is in the first clause it need not be so repeated; वा is sometimes interchangeable with च and अपि, and is frequently combined with other particles, esp. with अथ, अथो, उत, किम्, यद्, यदि, q.v. [e.g. अथ वा, ‘or else’]; it is also sometimes used as an expletive)
either-or not, optionally, KātyŚr.; Mn. &c. (in gram. वा is used in a rule to denote its being optional, e.g. Pāṇ. i, 2, 13; 35 &c.)
as, like (= इव), PārGṛ.; MBh. &c.
just, even, indeed, very (= एव, laying stress on the preceding word), KātyŚr.; Kāv.
but even if, even supposing (followed by a future), Pañc. v, 36/37
however, nevertheless, Bādar.; Bālar.
(after a rel. or interr.) possibly, perhaps, I dare say, MBh.; Kāv. &c. (e.g. किं वा शकुन्तलेत्य् अस्य मातुर् आख्या, ‘is his mother's name perhaps Śakuntalā?’, Śak. vii, 20/21; को वा or के वा followed by a negative may in such cases be translated by ‘every one, all’ e.g. के वा न स्युः परिभव-पदं निष्फलारम्-भ-यत्नाः, ‘everybody whose efforts are fruitless is an object of contempt’, Megh. 55).
2. वा cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 42) वाति (pf. ववौ, Br.; MBh. &c.; aor. अवासीत्, Br.; fut. वास्यति, Megh.; inf. वातुम्, Hariv.), to blow (as the wind), RV. &c. &c.; to procure or bestow anything (acc.) by blowing, RV. i, 89, 4; to blow towards or upon (acc.), MBh. xii, 2798; to emit an odour, be diffused (as perfume), ŚBr.; to smell (trans.), Vikr. iv, 41 (v.l.); to hurt, injure, Vop. : Caus. वापयति, see निर्-√ वा and cf. वाजय: Desid. विवासति See √ 1. वन्.
वा [cf. Gk. ἄημι for ϝαημι; Lat. ventus; Slav. vejati; Goth. waian, winds; Germ. wâjan, wæjen, wehen, Wind; Angl.Sax. wâwan; Eng. wind.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (910,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वा ind. 1 As an alternative conjunction it means ‘or’; but its position is different in Sanskrit, being used either with each word or assertion or only with the last, but it is never used at the beginning of a clause; cf. च. --2 It has also the following senses:-- (a) and, as well as, also; वायुर्वा दहनो वा G. M.; अस्ति ते माता स्मरसि वा तातं U. 4. (b) like, as; जातां मन्ये तुहिनमथितां पद्मिनिं वान्यरूपां Me. 83; मणी वोष्ट्रस्य लंबेते Sk.; हृष्टो गर्जति चातिदर्पितबलो दुर्वोधनो वा शिखी Mk. 5. 6; स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्णं वोपयुज्यते M. 5. 12; Śi. 3. 63, 4. 35, 7. 64; Ki. 3. 13. (c) optionally; (in this sense mostly in grammatical [] rules, as of Pāṇini); दोषो णौ वा चित्तविरागे P. VI. 4. 99. 91. (d) Possibility; (in this sense वा is usually added to the interrogative pronoun and its derivatives like इव or नाम), and may be translated by ‘possibly’, ‘I should like to know’; कस्य वान्यस्य वचसि मया स्थातव्यं K.; परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते Pt. 1. 27. (e) Sometimes used merely as an expletive. (f) Indeed, truly. (g) Only. --3 When repeated वा has the sense of ‘eitheror,’ ‘whether-or’; सा वा शंभोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम Ku. 2. 60; तत्र परिश्रमानुरोधाद्वा उत्तामकथावस्तुगौरवाद्वा नवनाटकदर्शनकुतूहलाद्वा भवद्धिरवधानं दीयमानं प्रार्थये V. 1. (अथवा or, or rather, or else; see under अथ; न वा not, neither, nor; यदि वा or if; यद्वा or, or else; किं वा whether &c.).
वा {vI.v} {c2c} P. (वाति, वात or वान) 1 To blow; वाता वाता दिशि दिशि न वा सप्तधा सप्तभिन्नाः Ve. 3. 6; दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R. 3. 14; Me. 42; Bk. 7. 1, 8, 61. --2 To go, move. --3 To strike, hurt, injure. --Caus. (वापयति-ते) 1 To cause to blow. --2 (वाजयति-ते) To shake. --WITH आ to blow; बद्धां बद्धां भित्तिशंकाममुष्मिन्नावानावान्मातरिश्वा निहंति Ki. 5. 36; Bk. 14. 97. --प्र, --वि to blow; वायुर्विवाति हृदयानि हरन्नराणां Rs. 6. 23. {vII.v} {c4c} P. (वायति) 1 To be dried up, to dry. --2 To be extinguished. {vIII.v} {c10c} U. (वापयति-ते) 1 To go, move. --2 To be happy. --3 To worship, reverence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0955-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वा सुखाप्तौ अक० गतौ सेवने च सक० चुरा० उभ० सेट् । वापयति ते अवीवपत् त ।
वा गमने हिंसने (सूचने) च अदा० पर० सक० अनिट् । वाति अबासीत् ।
वा अव्य० वा--का । १ विकल्पे २ सादृश्ये ३ अवधारणे ४ समु- च्चये अमरः । एष्वर्थेषु गणरत्ने उदाहृतं यथा (विकल्पे) यवैर्वा व्रीहिभिर्वा यजेत । (उपमाने) सिन्धौ वाधो मण्डलं गोर्वा रसः” द्वन्द्वे (अवधारणे) “सा वा शम्भो- स्तदीया वा मूर्त्तिर्जलमयी मम” न तृतीयेत्यर्थः । (समुच्चये) वायुर्वा दहनो वा । ५ वितर्के ६ पादपुरणे च मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4868,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वा, क सुखाप्तिगतिसेवासु । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सुखाप्तौ अक०-अन्यत्र सक०- सेट् ।) क, वापयति । इति दुर्गादासः ॥
वा, ल गमनहिंसयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०-पर०-सक०-सेट् ।) ओष्ठ्यादिरप्यय- मित्येके । गमनमिह वायुकर्त्तृकमेव । ल, वाति वायुः । हिंसनं सूचनमिति चतुर्भुजः । इति दुर्गादासः ॥
वा, व्य, (वा + क्विप् ।) विकल्पः । (यथा, मनुः । २ । ११२ । “धर्म्मार्थौयत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्बिधा । तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे ॥”) उपमा । (इवार्थे । यथा, रघुः । १९ । ५१ । “व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेषमिव घर्म्मपल्वलम् ॥”) वितर्कः । (यथा, महाभारते । १ । १५४ । २३ । “किं ते हिडिम्ब एतैर्वा सुखसुप्तैः प्रबोधितैः । मामासादय दुर्ब्बुद्धे तरसा त्वं नराशन ! ॥”) पादपूरणम् । (यथा, रामायणे । १ । २५ । ३ । “देवासुरगणान् वापि सगन्धर्व्वोरगान् भुवि । यैरमित्रान् प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि ॥”) समुच्चयः । इति मेदिनी । वे, ७४ ॥ एवार्थः । इति विश्वः ॥ (यथा, किराते । ३ । १३ । “सुता न यूयं किमु तस्य राज्ञः सुयोधनं वा न गुणैरतीताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-317-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वा" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाअव्ययम् 📚
अह्अव्ययम् 📚
लिला (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वा 📚 ➤ विकल्प बोधक अव्यय

अह् 📚 ➤ निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

लि 📚 ➤ युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्लेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वा 📚विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा🟠🔵🟣🟢🟤
अह् 📚नुत वि॰🟠🔵🟣
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वाह्लिवा + अह्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लि: ली + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬