🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:08:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विकर्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विकर्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विकर्त

अर्थ: कतरना, काटना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: छेदने

अंग्रेज़ी: to cut, to break, to slice

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कृत् + घञ्
  2. कर्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कर्त् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्तःकर्तौकर्ताः
द्वितीयाकर्तम्कर्तौकर्तान्
तृतीयाकर्तेनकर्ताभ्याम्कर्तैः
चतुर्थीकर्तायकर्ताभ्याम्कर्तेभ्यः
पञ्चमीकर्तात् / कर्ताद्कर्ताभ्याम्कर्तेभ्यः
षष्ठीकर्तस्यकर्तयोःकर्तानाम्
सप्तमीकर्तेकर्तयोःकर्तेषु
सम्बोधनहे कर्तहे कर्तौहे कर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कृत् (तुदादिगण) · अर्थ: कतरना, काटना (छेदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकृन्ततिकृन्ततःकृन्तन्ति
मध्यमकृन्तसिकृन्तथःकृन्तथ
उत्तमकृन्तामिकृन्तावःकृन्तामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कृन्तति · लिट्: चकर्त · लुट्: कर्तिता · लृट्: कर्तिष्यति · लोट्: कृन्ततात् · लङ्: अकृन्तत् · विधिलिङ्: कृन्तेत् · आशीर्लिङ्: कृत्यात् · लुङ्: अकर्तीत् · लृङ्: अकर्तिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कर्तन · ण्वुल्: कर्तकः · तृच्: कर्तिता · तव्य: कर्तितव्यः · अनीयर्: कर्तनीयः · क्त: कृत्तः · क्तवतु: कृत्तवान् · शतृ: कृन्तन् · स्य-शतृ: कर्त्स्यन् · क्त्वा: कर्तित्वा · ल्यप्: प्रकृत्य · तुमुन्: कर्तितुम् · णमुल्: कर्तम् · घञ्: कर्तः · क्तिन्: कृत्ति · क्वसु: चकृत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्त
कर्त
karta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्त अस्, m. (√ 1. कृत्; a more recent form is 2. गर्त), a hole, cavity, RV.; AV. iv, 12, 7; AitBr. &c.
separation, distinction, BhP.
a spindle (?), MānGṛ. (v.l.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्त a. Ved. Cutting. --र्तः 1 A hole, cavity. --2 Rending, tearing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्त शैथिल्येशिथिलीकरणे आरम्भसंयोगशिथिलतापादने अ० चु० सक० सेट् । कर्त्तयति ते मतान्तरे कर्त्तापयति ते अचकर्त्तत्--त कर्त्तयाम्--वमूव आस चकार चक्रे । कर्त्त यिता कर्त्यात् कर्त्तयिषीष्ट कर्त्तयिष्यति ते । कर्त्तनीयः कर्त्तयितव्यः । कर्त्तयिता कर्त्तितः । कर्त्तनं कर्त्तना । क र्त्तयितुम् कर्त्तयित्वा आकर्त्त्य । कर्म्मणि कर्त्त्यते अकर्त्तिं अकर्त्तयिषाताम्--अकर्त्तिवाताम् कर्त्तिता- कर्त्तियिता कर्त्तयिष्यते कर्त्तिष्यते--“एवाहं सर्वं दुर्भूतं कर्त्रं कृत्या कृताकृतम्” अथ० १०, १, ३२ । “अपि क- र्त्तमवर्त्तयोऽयज्यून्” ऋ० १, १२१, १३ ।
कर्त्त पु० कर्त्तयति शिथिलीकरोति कर्त्तं--अच् । १ कूपे “त्राध्वं कर्त्तादपपदो यजत्राः!” यजु० ३३, ५१, कर्त्तात् कूपात्” वेददी० । कृत--भावे घञ् । २ भेदे च । “सध्र्यङ्नि- यम्य यतयो यमकर्त्तहेतिम्” भाग० २, ७, ४९, कृत--चत् । ३ छेदके त्रि० । “वृकस्य कर्त्तादवपदोयजत्राः” ऋ० २, ३०, ६ । “हे यजत्राः अवपदः आपदः कर्त्तात् कर्त्तुः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1715,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्त, त् क शैथिल्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां--परं--अकं--सेट् ।) रेफस्याधस्तकारः कर्त्तयति कर्त्तापयति धूलिर्ज्जलेन । इति दुर्गा- दासः ॥
कर्त्तः, पुं, (कर्त्त + भावे + अप् ।) भेदः । यथा । “सध्य्रङ् नियम्य यतयो यमकर्त्तहेतिं जह्युः स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः” ॥ इति श्रीभागवते २ । ७ । ४८ ॥ “कर्त्तो भेदः तन्नि- रासो अकर्त्तः तत्र हेतिं साधनं जह्युः” । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (कर्त्तयति शिथिलीक- रोति भिनत्ति वा । कर्त्त + अच् । भेदके, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विकर्तकर्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कृत् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: कर्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कर्त् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विकर्त 📚 ➤ कतरना, काटना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: छेदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्त 📚अस्, m. (√ 1. कृत्; a more recent form is 2. गर्त), a hole, cavity, R…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विकर्त: वि + कृत् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬