🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:27:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विचाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विचाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विचाल

अर्थ: कांपना, हिलना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: कम्पने

अंग्रेज़ी: to move, to shake, to walk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + चल् + घञ्
  2. चाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + चल् + अच्
  3. विचाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचालःचालौचालाः
द्वितीयाचालम्चालौचालान्
तृतीयाचालेनचालाभ्याम्चालैः
चतुर्थीचालायचालाभ्याम्चालेभ्यः
पञ्चमीचालात् / चालाद्चालाभ्याम्चालेभ्यः
षष्ठीचालस्यचालयोःचालानाम्
सप्तमीचालेचालयोःचालेषु
सम्बोधनहे चालहे चालौहे चालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चल् (भ्वादिगण) · अर्थ: कांपना, हिलना (कम्पने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचलतिचलतःचलन्ति
मध्यमचलसिचलथःचलथ
उत्तमचलामिचलावःचलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चलति · लिट्: चचाल · लुट्: चलिता · लृट्: चलिष्यति · लोट्: चलतात् · लङ्: अचलत् · विधिलिङ्: चलेत् · आशीर्लिङ्: चल्यात् · लुङ्: अचालीत् · लृङ्: अचलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चलन · ण्वुल्: चालकः · तृच्: चलिता · ण्यत्: चाल्यः · तव्य: चलितव्यः · अनीयर्: चलनीयः · क्त: चलितः · क्तवतु: चलितवान् · शतृ: चलन् · स्य-शतृ: चलिष्यन् · क्त्वा: चलित्वा · ल्यप्: प्रचल्य · तुमुन्: चलितुम् · णमुल्: चालम् · घञ्: चालः · क्तिन्: चल्ति · क्वसु: चेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चाल
चाल
cāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाल १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चलना, सं॰ चार ]
१. गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी है ।
२. चलने का ढंग । चलने का ढब । गमन प्रकार । जैसे, —यह घोड़ा बहूत अच्छी चाल चलता है । उ॰— रहिमन सूधी चाल ते प्य़ादा होत वजीर । फरजी मीरन ह्वै सकै, टेढे़ की तासीर ।— रहीम (शब्द॰) ।
३. आचरण । चलन । बर्ताव । व्यवहार । जैसे, — (१) अपनी इसी बुरी चाल से तुम कहीं नहीं टिकने पाते । (२) अपने सुत की चाल न देखत उलटी तू हम पै रिस ठानति । — सुर (शब्द॰) ।
चाल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घर का छप्पर या छत । छाजन ।
२. स्वर्णचूड़ पक्षी ।
३. चलना । गतिशील होना (को॰) ।
४. नीलकठ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाल m. (√ चल्, g. ज्वलादि) ‘moving’, see दन्त-
looseness of the teeth, VarBṛS. lxvi, 5, Sch.
a thatch, roof, L.
(for चाष) the blue jay, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चालः [चल्-ण] 1 The thatch or roof of a house. --2 The blue jay. --3 Being moveable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाल पु० चल--ण । छदिसि १ पटले खनामख्याते गृहाच्छा- दने तृणादौ त्रिका० भावे घञ् । २ चलने पु० चल--णिच् भावे अच् । ३ चालने पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चालः, पुं, (चालयति छादयतीति । चल + णिच् + अच् णो वा । यद्बा चालयति आच्छादयत्यने- नेति । चल + णिच् + करणे घञ् ।) स्वनाम- ख्यातगृहाच्छादनम् । तत्पर्य्यायः । पिटम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पटलम् ३ छदिः ४ । इत्य- मरः । २ । २ । १४ ॥ कटलम् ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ छादम् ६ । इति जटांधरः ॥ स्वर्ण- चूडपक्षी । इति भूरिप्रयोगः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चाल" आता है (45)
अयन गति । चालचलन चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहारवीति गति । चालशैली चाल । ढब । ढंगमटक गति । चालप्रेण गक्ति । चालरौ गति । चाल । रफ्ताररौस गति । चालचाली चालिया । धूर्त । चालबाजफैशन ढंग । धज । तर्ज । वजह् । चालरविश गति । चाललटका गति । चाल । ढबहरकत गति । चाल । हिलना । डोलनास्पीड वेग । गति । चाल । तीव्रताजुंबिश चाल । गति । हरकत । हिलना डोलना । मुहा॰— जुंबिश खाना = हिलना डोलनादस्तूर रीति । रस्म । रवाज । चाल । प्रथारफ्तार चलने का ढंग या भाव । चाल । गतिगोलविद्या ज्योतिष विद्या का वह अंग जिससे पृथ्वी की गोलाई, आकार, विस्तार, चाल, ऋत…चारक गाय भैंस चरानेवाला । चरवाहावींखा नृत्य । नाचयुक्ति उपाय । ढ़ंग । तरकीबप्रणाली पानी निकलने का मार्ग । नालीमर्यादा दे॰ 'मर्य्यादा'संद्राव युद्ध क्षेत्र से भागने की क्रिया । पलायनविस्मापन गंधर्वनगरचलाचल † संज्ञा स्त्री॰अतिभार अत्यधिक बोझरेट भाव । निर्खचाणक ईर्ष्यापरिपाटी क्रम । श्रेणी । सिलसिलापंथ मार्ग । रास्ता । राहराह दे॰ 'राहु'किता सिलाई के लिये कपड़े की काट छाँट । ब्योंत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाबाना पहनावा । वस्त्र । पोशाक । वेशविन्यास । भेसरवाज वह बात या कार्य जो किसी वंश, समाज या नगर आदि में बहुत दिनों से बराबर ह…रस्म मेलजोल । बरताव । यौ॰— राह रस्म=भेलजोल । व्यवहार । घनिष्ठतासैली छोटा सैलाकटखना काट खानेवाल । दाँत से काटनेवालाकरीना पत्थर गढ़ने का छेनी । ठाँकीकायदा नियमकिस्म प्रकारतरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबमटकनि पु संज्ञा स्त्री॰हिकमत विद्या । तत्वज्ञानकाररवाई काम । कृत्य । जैसे — (क) यह बड़ी बेजा काररवाई है । (ख) तुम्हारी दरखास्…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विचालचाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + चल् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: चाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + चल् + अच् | विचाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विचाल 📚 ➤ कांपना, हिलना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: कम्पने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चाल 📚गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विचाल: वि + चल् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें