🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:14:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विजटम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विजटम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विजटम्

अर्थ: जमा होना, एकत्र होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: सङ्घाते

अंग्रेज़ी: to become matted, to become entangled

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जट् + अच्
  2. जट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जट् + अच्
  3. जट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जट् + अच्
  4. विजट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. विजट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. विजट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजटःजटौजटाः
द्वितीयाजटम्जटौजटान्
तृतीयाजटेनजटाभ्याम्जटैः
चतुर्थीजटायजटाभ्याम्जटेभ्यः
पञ्चमीजटात् / जटाद्जटाभ्याम्जटेभ्यः
षष्ठीजटस्यजटयोःजटानाम्
सप्तमीजटेजटयोःजटेषु
सम्बोधनहे जटहे जटौहे जटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जट् (भ्वादिगण) · अर्थ: जमा होना, एकत्र होना (सङ्घाते)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजटतिजटतःजटन्ति
मध्यमजटसिजटथःजटथ
उत्तमजटामिजटावःजटामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जटति · लिट्: जजाट · लुट्: जटिता · लृट्: जटिष्यति · लोट्: जटतात् · लङ्: अजटत् · विधिलिङ्: जटेत् · आशीर्लिङ्: जट्यात् · लुङ्: अजटीत् · लृङ्: अजटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जटन · ण्वुल्: जाटकः · तृच्: जटिता · ण्यत्: जाट्यः · तव्य: जटितव्यः · अनीयर्: जटनीयः · क्त: जटितः · क्तवतु: जटितवान् · शतृ: जटन् · स्य-शतृ: जटिष्यन् · क्त्वा: जटित्वा · ल्यप्: प्रजट्य · तुमुन्: जटितुम् · णमुल्: जाटम् · घञ्: जाटः · क्तिन्: जट्टि · क्वसु: जेटिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जट
जट
jaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जट १ संज्ञा पुं॰ [देश॰ हिं॰ झाड़] एक प्रकार का गोदना जो झाड़ी के आकार का होता है ।
जट २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ जाट ।
जट पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ जटा] दे॰ जटा । उ॰—मैं बड़ मैं बड़ मैं बड़ माँटी । मण दसना जट का दस गाँठी ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ १७६ । यौ॰—जटजूट = जटाजूट । उ॰—कोदंड कठिन चढाइ सिर जटजूट बाँधत सोह क्यों ।—मानस, ३ ।१२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जट mfn. wearing twisted locks of hair g. अर्श-आदि
जट m. metrically for ˚टा, Hariv. 9551
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जट a. [जट्-अच्; जन् उणा˚ टन् अंत्यलोपश्च] Wearing twisted locks of hair. --टा [Uṇ. 5. 30] 1 The hair matted and twisted together, matted or clotted hair; अंसव्यापि शकुंतनीडनिचितं बिभ्रज्जटामंडलं Ś. 7. 11; जटाश्च बिभृयान्नित्यं Ms. 6. 6; Māl. 1. 2. --2 A fibrous root. --3 A particular manner of reciting Vedic texts; thus the words नमः रुद्रेभ्यः repeated in this manner would stand thus: --नमो रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यो नमो नमो रुद्रेभ्यः. --4 A root in general. --5 A branch. --6 The शतावरी plant. --Comp. --चीरः, --टंकः, टीरः, --धरः epithets of Śiva. --जूटः {1} a mass of twisted hair (in general). {2} the twisted hair of Śiva; जटाजूटग्रंथौ यदसि विनिबद्धा पुरभिदा G. L. 14. --ज्वालः a lamp. --धर a. wearing matted hair. --(रः) a mendicant or ascetic. --मंडलं braided hair forming a coil on the top of the head. --मौलिः crest of (formed by) clotted hair; Ku. 2. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जट संहतौ भ्वा० पर० अक० सेट् । जटति अजाटीत्- अजटीत् । जजाट जटतुः जटा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3013,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जट, संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) जटति केशः परस्परं लग्नः स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विजटम्जट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जट् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: जट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जट् + अच् | जट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विजटम् 📚 ➤ जमा होना, एकत्र होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: सङ्घाते

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जट 📚एक प्रकार का गोदना जो झाड़ी के आकार का होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विजटम्: वि + जट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें