🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:54:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जट
jaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जट १ संज्ञा पुं॰ [देश॰ हिं॰ झाड़] एक प्रकार का गोदना जो झाड़ी के आकार का होता है ।
जट २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ जाट ।
जट पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ जटा] दे॰ जटा । उ॰—मैं बड़ मैं बड़ मैं बड़ माँटी । मण दसना जट का दस गाँठी ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ १७६ । यौ॰—जटजूट = जटाजूट । उ॰—कोदंड कठिन चढाइ सिर जटजूट बाँधत सोह क्यों ।—मानस, ३ ।१२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जट mfn. wearing twisted locks of hair g. अर्श-आदि
जट m. metrically for ˚टा, Hariv. 9551
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जट a. [जट्-अच्; जन् उणा˚ टन् अंत्यलोपश्च] Wearing twisted locks of hair. --टा [Uṇ. 5. 30] 1 The hair matted and twisted together, matted or clotted hair; अंसव्यापि शकुंतनीडनिचितं बिभ्रज्जटामंडलं Ś. 7. 11; जटाश्च बिभृयान्नित्यं Ms. 6. 6; Māl. 1. 2. --2 A fibrous root. --3 A particular manner of reciting Vedic texts; thus the words नमः रुद्रेभ्यः repeated in this manner would stand thus: --नमो रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यो नमो नमो रुद्रेभ्यः. --4 A root in general. --5 A branch. --6 The शतावरी plant. --Comp. --चीरः, --टंकः, टीरः, --धरः epithets of Śiva. --जूटः {1} a mass of twisted hair (in general). {2} the twisted hair of Śiva; जटाजूटग्रंथौ यदसि विनिबद्धा पुरभिदा G. L. 14. --ज्वालः a lamp. --धर a. wearing matted hair. --(रः) a mendicant or ascetic. --मंडलं braided hair forming a coil on the top of the head. --मौलिः crest of (formed by) clotted hair; Ku. 2. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जट संहतौ भ्वा० पर० अक० सेट् । जटति अजाटीत्- अजटीत् । जजाट जटतुः जटा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3013,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जट, संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) जटति केशः परस्परं लग्नः स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें