🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विजरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विजरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विजरः

अर्थ: (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जृ + अच्
  2. विजर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरःजरौजराः
द्वितीयाजरम्जरौजरान्
तृतीयाजरेणजराभ्याम्जरैः
चतुर्थीजरायजराभ्याम्जरेभ्यः
पञ्चमीजरात् / जराद्जराभ्याम्जरेभ्यः
षष्ठीजरस्यजरयोःजराणाम्
सप्तमीजरेजरयोःजरेषु
सम्बोधनहे जरहे जरौहे जराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जृ (भ्वादिगण) · अर्थ: (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजरतिजरतःजरन्ति
मध्यमजरसिजरथःजरथ
उत्तमजरामिजरावःजरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जरति · लिट्: जजार · लुट्: जर्ता · लृट्: जरिष्यति · लोट्: जरतात् · लङ्: अजरत् · विधिलिङ्: जरेत् · आशीर्लिङ्: ज्रियात् · लुङ्: अजार्षीत् · लृङ्: अजरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जरण · ण्वुल्: जारकः · तृच्: जर्ता · ण्यत्: जार्यः · तव्य: जर्तव्यः · अनीयर्: जरणीयः · क्त: जृतः · क्तवतु: जृतवान् · शतृ: जरन् · स्य-शतृ: जरिष्यन् · क्त्वा: जृत्वा · ल्यप्: प्रजृत्य · तुमुन्: जर्तुम् · णमुल्: जारम् · घञ्: जारः · क्तिन्: जृति · क्वसु: जजृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जर
जर
jara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जर १पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ जरा] जरा । वृद्धावस्था ।
जर २ वि॰ [सं॰]
१. क्षय होने या जीर्ण होनेवाला ।
२. क्षीण । वृद्ध । पुराना ।
३. क्षय या जीराँ करनेवाला [को॰] ।
जर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश या जीर्ण होने की क्रिया ।
२. जैन दर्शन के अनुसार वह कर्म जिससे पाप, पुण्य, कलुष, राग- द्वेषादि सब शुभाशुभ कर्मों का क्षय होता है ।
जर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ज्वर] दे॰ ज्वर । उ॰—खने संताप सीत जर जाड़ । की उपचरथ संदेह न छाँड़ । —विद्यापति॰, पृ॰ १३७
जर ५ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक तरह का समुद्री सवार । कचहरा ।— (लश॰) ।
जर ६ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ जड़] दे॰ जड़ ।
जर ७ संज्ञा पुं॰ [फा॰ जर]
१. सोना । स्वर्ण । यौ॰—जरकम=दे॰ जरकश । जरकार= (१) स्वर्णकार । सुनार । (२) सोने का काम की हुई वस्तु । जरगर । जरदोजो । जरनिगार । जरनिगारी । जरवपत । जरवाफता । जरदोज ।
२. धन । दौलत । रुपया । उ॰—जर ही मेरा अल्लाह है जर राम हमारा ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५१५ । यौ॰—जरआस्ल=मूलधन । जरखरीद । जरगर । जरडिगरी= डिगरी की रकम । जरदार । जरनक्द=रोकड़ा । नकद । रुपया । जरनोलाम=नीलामी से प्रास धन । जरपेशगी= अग्रिम धन । बयाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर mfn. (√ 1. जॄ), ‘becoming old’, see अ-जर, अहर्-जरम्
cf. गो-जर
जर m. the act of wearing out, wasting, RV. i, 164, 11; ii, 34, 10
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर a. [जॄ--अप्] 1 Becoming old or worn out, old, aged. --2 Wearing out. --3 Causing old age, producing decay, consuming. --रः 1 Wearing out, wasting. --2 Destruction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जर पु० जॄ--भावे अप् । १ जरायां वयोहानौ “द्वादशारं नहि तज्जराय बर्वर्त्ति चक्रम्” ऋ० १ । १६४ । ११ । २ विना- शने च । “त्रितं जराय जुरतामदाभ्याः” ऋ० २ । ३४ । १० । “जराय विनाशनाय” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विजरःजर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + जृ + अच् 📚
अन्य सम्भावना: विजर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विजरः 📚 ➤ (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जर 📚पु संज्ञा पुं॰ जरा । वृद्धावस्था🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विजरः: वि + जृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें