🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:10:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विटंक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विटम्+क

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विटम्

अर्थ: जार, यार, उपपति

व्युत्पत्ति: विट् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविटःविटौविटाः
द्वितीयाविटम्विटौविटान्
तृतीयाविटेनविटाभ्याम्विटैः
चतुर्थीविटायविटाभ्याम्विटेभ्यः
पञ्चमीविटात् / विटाद्विटाभ्याम्विटेभ्यः
षष्ठीविटस्यविटयोःविटानाम्
सप्तमीविटेविटयोःविटेषु
सम्बोधनहे विटहे विटौहे विटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

क

अर्थ: ब्रह्मा

संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

व्युत्पत्ति: कच्-ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकम्केकानि
द्वितीयाकम्केकानि
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकायकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकात् / काद्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकानाम्
सप्तमीकेकयोःकेषु
सम्बोधनहे कहे केहे कानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विट
विट
viṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसमें कामवासना बहुत आधिक हो । कामुक । लपट ।
२. वह जो किसी वेश्या का यार हो या जिसने किसी वेश्या को रख लिया हो ।
३. धूर्त । चालाक ।
४. साहित्य में एक प्रकार का नायक । साहित्यदर्पण के अनुसार जो व्यक्ति विषय भोग में अपनी सारी संपत्ति नष्ट कर चुका हो, भारी धूर्त हो, फल या परिणाम का एक ही अंग देखता हो, वेष भूषा और बातें बनाने में बहुत चतुर हो, वह विट कहलाता है ।
५. एक पर्वत का नाम ।
६. एक प्रकार का खैर जिसे 'दुर्गंध खैर' भी कहते हैं ।
७. नारंगी का वृक्ष ।
८. चूहा ।
९. साँवर नमक ।
१०. विष्टा । गुह । मल । उ॰— (क) कवि भस्म विट परिनाम तन तेहि लागि जगु बैरी भयो । (ख) पाछे तें शूकर सुत आवा । विट ऊपर मुख मारि गिरावा ।—विश्राम (शब्द॰) ।
११. (नाटक में) एक पात्र । नायक का सखा (को॰) ।
१२. गांडू । इल्लती (को॰) ।
१३. पल्लवयुक्त शाखा । पत्तोंवाली डाली (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विट m. (derivation doubtful) a voluptuary, sensualist, bon-vivant, boon-companion, rogue, knave, Kāv.; Rājat.; Kathās. &c. (in the drama, esp. in the Mṛcchakaṭikā, he is the companion of a dissolute prince and resembles in some respects the Vidūṣaka, being generally represented as a parasite on familiar terms with his associate, but at the same time accomplished in the arts of poetry, music, and singing; ifc. a term of reproach g. खसूच्य्-आदि, Gaṇar.; L. also ‘the keeper of a prostitute; a catamite; a mouse; Acacia Catechu; the orange tree; a kind of salt; = प्राञ्चल्लोह [?]; = विटप N. of a mountain’)
विट n. a house, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (961,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विटः [विट्-क] 1 A paramour; त्वद्वत्सलः क्व स तपस्विजनस्य हंता कन्याविटः पतिरसौ परिरक्षतु त्वां Māl. 8. 8; Śi. 4. 48. --2 A voluptuary, sensualist. --3 (In dramas) The companion of a prince or dissolute young man, or of a courtezan (who is described as being skilled in the arts of singing, music, and poetry and as a parasite on familiar terms with his associate to whom he nearly serves the purpose of the Vidūṣaka; see inter alia Mk. acts 1, 5, and 8); for definition, see S. D. 78. --4 A rogue, cheat. --5 A catamite. --6 A rat. --7 The Khadira tree. --8 The orange tree. --9 A branch together with its shoot. --10 A mineral salt. --Comp. --माक्षिकं a kind of mineral. --लवणं a medicinal salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0972-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बि(वि)ट आक्रोशे भ्वा० पर० सक० सेट् । बे(वे)टति अबे(वे)टीत्
विट आक्रोशे सक० स्वने अक० भ्वा० पर० सेट् । वेटति अवेटीत् ।
विट पु० विट क । १ षिड्गे जारे अमरः । २ शृङ्गाररसनाय- कानुचरे “सम्भेगहीनसम्पद् विटस्तु धूर्त्तः फलैक देशज्ञः । वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्याम्” सा० द० । ३ धूर्त्ते, “विट! विटपममुं ददस्व तस्यै” माघः ४ पर्वतभेदे ५ लवणभेदे ६ खदिरभेदे ७ मूषिके च मेदि० । ८ नारङ्गवृक्षे शब्दमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4574,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विट, आक्रोशे । स्वने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-सक०-स्वने अक०-सेट् ।) वेटति । आक्रोशः । कैश्चिन्न पठ्यते । स्वनः शब्दः । इति दुर्गादासः ॥
विटः, पुं, (वेटतीति । विट + कः ।) षिड्गः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । १० । १३ । २ । “सतामयं सारभृतां निसर्गो यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि । प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधु वार्त्ता ॥”) कामुकानुचरः । धूर्त्तः । इति भरतः ॥ काम- तन्द्रकलाकोविदः । इति रसमञ्जरी ॥ पर्व्वत- विशेषः । लवणभेदः । खदिरविशेषः । मूषिकः । इति मेदिनी । टे, २८ ॥ नारङ्गवृक्षः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-383-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विट" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विटम्विट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
कक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विटम् 📚 ➤ जार, यार, उपपति

क 📚 ➤ ब्रह्मा
संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विट 📚वह जिसमें कामवासना बहुत आधिक हो । कामुक । लपट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
विटंकविटम् + कअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विटम्: विट् + क (कोश-व्युत्पत्ति)
  • क: कच्-ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें